Zes maanden na Operatie Roaring Lion blijft de oorlog met Iran in een wankel bestand steken

Zes maanden nadat Israël en de Verenigde Staten op 28 februari gezamenlijke aanvallen op Iran begonnen, heeft de oorlog noch een beslissende regeling noch een stabiele vrede opgeleverd. Israël en Washington presenteerden de operatie als een noodzakelijke preventieve campagne tegen Irans nucleaire en raketcapaciteiten. Teheran reageerde met aanvallen op Israël, Amerikaanse doelen en andere locaties in de regio. Een memorandum uit juni opende tijdelijk de deur naar diplomatie, maar liep op 17 augustus af toen de onderhandelingen vastliepen. 1718

De situatie laat zich daarom het best omschrijven als een wankel bestand. Afschrikking en economische druk blijven de ontwikkelingen bepalen, terwijl Israël zegt opnieuw te kunnen toeslaan — zelfs als Washington en Teheran tot een nieuw akkoord komen.

Waarom Israël en de Verenigde Staten aanvielen

Israël omschreef Operatie Roaring Lion als een gecoördineerde campagne met het Amerikaanse leger. Het doel zou zijn geweest om de Iraanse leiding en militaire infrastructuur te verzwakken en wat Israël beschreef als een existentiële bedreiging voor Israël, de regio en de rest van de wereld weg te nemen. 3444 Volgens Reuters presenteerde Israël de aanval als preventief; de operatie begon op een moment dat de diplomatie over Irans nucleaire programma al onder zware druk stond. 51

De doelwitten zouden onder meer commandocentra, luchtverdediging, raketinstallaties, maritieme middelen en nucleaire infrastructuur hebben omvat. 3743 Bij de eerste aanvallen kwam volgens door Reuters aangehaalde Iraanse staatsmedia ook de Iraanse opperste leider Ali Khamenei om het leven. 50

Deze bronnen beschrijven vooral de argumentatie van de regeringen die de operatie begonnen. Ze bewijzen op zichzelf niet dat Irans nucleaire of raketcapaciteit op lange termijn is uitgeschakeld. Dat blijft een van de centrale vragen in de diplomatie die op de aanvallen volgde.

Iran sloeg terug, maar veel oorlogsclaims blijven betwist

Iran reageerde met aanvallen met raketten en drones op Israël, Amerikaanse strijdkrachten en doelen in verschillende landen in de regio. Reuters meldde later dat Iran langeafstandsraketten inzette en dat een aanval tientallen mensen verwondde in de buurt van een Israëlische nucleaire locatie. Ook zou Iran na de eerste aanval honderden raketten en drones hebben gelanceerd. 4950

Precieze aantallen die in sommige verslagen worden genoemd — waaronder meer dan tweehonderd raketten en drones, elf doden en meer dan 140 gewonden — zijn in de sterkste beschikbare bronnen niet eenduidig vastgesteld. Ze moeten daarom worden gezien als gemelde oorlogsclaims, niet als definitieve totalen.

Hetzelfde geldt voor de tegenstrijdige verklaringen over de Iraanse marine. De bewering dat die zou zijn vernietigd en de ontkenning daarvan door Iraanse functionarissen vertegenwoordigen twee tegenovergestelde narratieven. De beschikbare informatie bevestigt niet onafhankelijk het volledige verhaal van een van beide kanten. De voorzichtigste conclusie is dat de eerste campagne zware schade toebracht aan de Iraanse militaire infrastructuur, maar niet aantoonde dat Iran elk vermogen tot vergelding had verloren.

De gevolgen voor burgers en de regio

De gevechten vergrootten de veiligheidsrisico’s ver buiten de drie voornaamste strijdende partijen. Amerikaanse militairen en bases, Israël, Golfstaten, scheepvaart en energie-infrastructuur werden potentiële doelwitten of drukpunten. Reuters meldde dat Iraanse aanvallen ten minste zeven landen bereikten waar Amerikaanse bases zijn gevestigd. Andere berichtgeving maakte melding van slachtoffers in Israël en de Verenigde Arabische Emiraten. 5057

Slachtoffercijfers blijven tijdens een actieve oorlog moeilijk te controleren. De BBC citeerde de monitoringsorganisatie Human Rights Activists in Iran, die 1.407 doden in Iran meldde, onder wie 214 kinderen. De BBC wees tegelijk op de beperkingen bij onafhankelijke verificatie. 52 Andere bronnen noemen aanzienlijk andere aantallen. Dat onderstreept waarom dergelijke cijfers aan een bron moeten worden toegeschreven en niet zonder voorbehoud als vaststaand mogen worden gepresenteerd.

Waarom de Straat van Hormuz zo belangrijk werd

De oorlog maakte van de Straat van Hormuz zowel een militair brandpunt als een diplomatiek ruilmiddel. Deze zeestraat is van groot belang voor het transport van energie uit de Golf. Dreigementen rond de vrije doorvaart verhoogden daardoor de risico’s voor Golfstaten, commerciële schepen en de wereldwijde energiemarkten.

De heropening van de zeestraat was een centraal onderdeel van het memorandum tussen de Verenigde Staten en Iran uit juni. Het akkoord moest ook de vijandelijkheden beëindigen en tijd creëren voor onderhandelingen over Irans nucleaire programma en verlichting van sancties. 172024 De nadruk op de scheepvaart liet zien dat de gevolgen van de oorlog verder gingen dan raketuitwisselingen: maritieme toegang en economische dwang waren onderdeel geworden van de kern van de strategische strijd.

De beschikbare bronnen ondersteunen de conclusie dat de oorlog economische problemen en extra druk op Iran veroorzaakte. Ze bieden echter geen voldoende betrouwbare basis om een exact inflatiepercentage, productieverlies of niveau van civiele ontbering vast te stellen. Zulke cijfers moeten daarom voorzichtig worden behandeld.

Wat het memorandum van juni wel en niet oploste

Pakistan en Qatar hielpen een memorandum van veertien punten tussen de Verenigde Staten en Iran tot stand te brengen. Het trad in juni in werking en was bedoeld om de militaire operaties te stoppen, de concurrerende blokkades rond de Straat van Hormuz aan te pakken en een onderhandelingsperiode van zestig dagen te openen. 171920

De overeenkomst was belangrijk omdat zij onmiddellijke escalatie verving door een kader voor gesprekken. De moeilijkste kwesties werden echter uitgesteld in plaats van opgelost. Het ging onder meer om:

• de reikwijdte en controleerbaarheid van beperkingen op Irans nucleaire programma;
• sanctieverlichting en de economische voorwaarden van een eventueel akkoord;
• Irans ballistische raketprogramma;
• de toekomstige status van de Straat van Hormuz; en
• de rol van Israël in een akkoord tussen de Verenigde Staten en Iran en de verplichtingen die daaruit zouden voortvloeien.

Volgens The Guardian bevatte het kader geen beperkingen voor Iraanse ballistische raketten. 6 Een analyse van de Arms Control Association beschreef het memorandum eveneens als een niet-nucleaire overeenkomst die Irans route naar een kernwapen niet op zichzelf afsloot. Wel kon het document een terugkeer naar controleerbare onderhandelingen mogelijk maken. 11

Reuters waarschuwde bij de bekendmaking al dat het veel moeilijker zou worden om het voorlopige begrip om te zetten in een permanente overeenkomst. 17 Dat bleek toen het memorandum op 17 augustus afliep te midden van haperende gesprekken. 18

Waarom Israël zegt dat een akkoord tussen Washington en Teheran niet genoeg is

Het Israëlische standpunt is een van de grootste obstakels voor een duurzame regeling. Energieminister Eli Cohen zei dat Israël Iran opnieuw zou aanvallen als Teheran zijn nucleaire of ballistische raketprogramma’s heropbouwt — ook wanneer Iran intussen een akkoord met de Verenigde Staten zou sluiten. 57

Daarmee wordt een fundamentele kloof zichtbaar tussen de diplomatieke benadering van Washington en Israëls veiligheidsdoctrine. Een akkoord tussen de Verenigde Staten en Iran zou nucleaire activiteiten kunnen beperken of de scheepvaart kunnen heropenen. Israël heeft echter aangegeven een zelfstandige militaire optie te behouden als het van oordeel is dat de Iraanse capaciteiten terugkeren.

Dat is van belang omdat het kader van juni Irans ballistische raketprogramma niet beperkte, een punt dat ook door The Guardian werd benadrukt. 6 Zelfs een succesvol akkoord zou daarom niet alleen moeten vastleggen wat Iran belooft. Het zou ook duidelijk moeten maken of Israël het akkoord voldoende acht en of geloofwaardige verificatie kan voorkomen dat meningsverschillen opnieuw aanleiding worden voor aanvallen.

Washington kiest voor druk, maar sluit geweld niet uit

De publieke lijn van Washington combineert dreigementen met nieuwe militaire actie met voorwaardelijke terughoudendheid. In augustus zei president Donald Trump dat de Verenigde Staten een nieuwe aanval zouden uitstellen als snel een akkoord kon worden bereikt dat Irans nucleaire ambities beperkt en de Straat van Hormuz heropent. 1

Daarmee krijgen economische druk en diplomatie met dwang voorlopig voorrang boven een onmiddellijk nieuw offensief. De dreiging van geweld verdwijnt echter niet. Teheran presenteert de onderhandelingen en zijn resterende militaire capaciteit intussen als bewijs dat het niet is verslagen. Die onverenigbare interpretaties maken het moeilijk om vertrouwen op te bouwen of overeenstemming te bereiken over de betekenis van naleving.

Wat er waarschijnlijk volgt

Op korte termijn ligt geen allesomvattend vredesakkoord voor de hand, maar een instabiele pauze waarin druk en afschrikking centraal staan. De eerste aanvallen verzwakten Irans commandostructuur en militaire infrastructuur. De vergelding liet tegelijk zien dat het conflict grensoverschrijdend kon worden en scheepvaart en energieroutes kon bedreigen.

Het memorandum van juni toonde aan dat regionale bemiddeling een tijdelijk kader kan opleveren. Het aflopen ervan maakte echter ook duidelijk hoe weinig overeenstemming er bestaat over de onderliggende kwesties.

Een duurzame regeling zou meer vereisen dan een staakt-het-vuren. Er zouden controleerbare beperkingen op het nucleaire programma moeten komen, een werkbare sanctieregeling, duidelijkheid over ballistische raketten, betrouwbare toegang door de Straat van Hormuz en een mechanisme dat voorkomt dat eenzijdig Israëlisch optreden de oorlog opnieuw aanwakkert. Zolang die vragen onbeantwoord blijven, kan diplomatie het risico op escalatie verkleinen — maar niet wegnemen.