ICIJ-lek over ICBC: hoe Londen volgens onderzoek Pekings strategie hielp financieren

Het onderzoek China Capital van het International Consortium of Investigative Journalists (ICIJ) biedt een zeldzame inkijk in de manier waarop de Industrial and Commercial Bank of China (ICBC) haar vestiging en dochteronderneming in Londen volgens de berichtgeving inzette voor belangen die aansloten bij de mondiale strategie van Peking.

ICIJ en 23 mediapartners onderzochten 4,8 miljoen vertrouwelijke documenten uit de periode 2005–2024. De centrale conclusie is niet dat elke transactie onwettig was. Wel zou uit de documenten blijken dat strategische en politieke doelen in sommige gevallen zwaarder konden wegen dan normale commerciële afwegingen en interne regels rond sancties en witwaspreventie. 1719

Wat de gelekte documenten volgens ICIJ laten zien

De bestanden omvatten interne rapporten, e-mails, klantdossiers, meldingen van verdachte transacties, vergaderverslagen en richtlijnen van het Communistische Partijcomité binnen de bank. Volgens ICIJ was Londen een financieringscentrum voor ondernemingen en personen die verbonden waren aan gesanctioneerde Russische en Belarussische zakenfiguren, machthebbers die publiekelijk van corruptie zijn beschuldigd, zwaar schuldenbelaste staten en de Chinese politieke elite. 117

De hoofdzetel in Peking zou medewerkers in het buitenland soms hebben aangestuurd om expliciet politieke doelen van de meerderheidsaandeelhouder — de Chinese staat — te dienen. Het ging onder andere om het smeden van allianties, toegang tot natuurlijke hulpbronnen en invloed op communicatie-, energie- en transportinfrastructuur. 2

ICIJ stelt dat bankmedewerkers daarbij soms eigen interne sanctie- en antiwitwasregels overtraden of buiten werking stelden. Dat is een zware beschuldiging over risicobeheer en interne governance. Op zichzelf bewijst het echter niet dat elke betrokken klant, lening of betaling een specifieke wet overtrad. 1819

Nornickel, Rusland en de strategische waarde van nikkel

Een belangrijk voorbeeld betreft Nornickel, het Russische mijnbouwbedrijf dat deels in handen is van oligarchen die bij het Kremlin aansluiten. In 2024 bespraken ICBC Londen en andere buitenlandse onderdelen volgens ICIJ leningen in yuan en andere diensten voor het concern, terwijl het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten de invoer van Russisch nikkel hadden verboden. 1316

Na de grootschalige Russische invasie van Oekraïne breidde ICBC zijn activiteiten in Rusland volgens ICIJ juist uit. De bruto-omzet in Rusland zou tussen 2022 en 2023 meer dan verdubbeld zijn; in 2024 verdiende de bank daar naar verluidt ongeveer 370 miljoen dollar. 2

Nikkel is cruciaal voor delen van de keten rond elektrische auto’s en batterijen. Daarom is de zaak breder dan één mijnbouwbedrijf: een bank die onder westers toezicht opereert, kan volgens de berichtgeving commerciële banden met risicovolle Russische belangen helpen voortzetten, terwijl westerse landen de Russische oorlogseconomie juist proberen te beperken. 24

De Huawei-overboeking: snelheid boven gebruikelijke controles

In een afzonderlijk ICIJ-verhaal staat dat ICBC Londen 1,3 miljard dollar aan ‘noodliquiditeit’ van Huawei van Londen naar Shenzhen overmaakte, kort nadat de Verenigde Staten in 2019 een aanklacht tegen Huawei openbaar hadden gemaakt. Huawei werd daarin beschuldigd van fraude en schendingen van Iran-sancties. 11

ICIJ beschrijft de overboeking als een spoedoperatie voor een strategisch belangrijke Chinese klant. Medewerkers zouden normale interne procedures hebben omzeild. De transactie was niet automatisch onwettig, maar ICIJ presenteert de affaire als een voorbeeld van hoe reguliere controles snel opzij konden worden gezet wanneer een politiek belangrijk bedrijf hulp nodig had. 911

ICBC en Huawei reageerden volgens ICIJ niet op herhaalde verzoeken om commentaar. 11

Wat ‘China rationale’ bij kredietverlening betekende

De documenten zouden aantonen dat ICBC soms leningen verstrekte aan Australische mijnbouw-, grondstoffen- en infrastructuurbedrijven die zuiver commercieel gezien nauwelijks rendement opleverden of verlieslatend waren. Volgens ICIJ was het doel langdurige relaties op te bouwen die China toegang tot grondstoffen en bredere politieke invloed konden geven. 3

Ook zou ICBC, ondanks bezwaren van compliance-medewerkers, ongeveer 90 miljoen dollar hebben uitgeleend aan Socar, de staatsoliemaatschappij van Azerbeidzjan. Deze zaken illustreren wat het onderzoek een ‘China rationale’ noemt: een lening kon worden gerechtvaardigd door beleidsdoelen, niet alleen door het verwachte financiële rendement. Daaronder vallen toegang tot hulpbronnen, infrastructuurbanden rond het Belt and Road Initiative en de ontwikkeling van strategische industrieën. 24

Een strategisch gemotiveerde lening is niet per definitie onjuist. Het complianceprobleem ontstaat wanneer die politieke rechtvaardiging een onafhankelijke beoordeling van klant-, sanctie- of witwasrisico’s verzwakt.

‘Zeer weinig bereidheid’ om risicoklanten te beëindigen

Een functionaris die verantwoordelijk was voor meldingen rond witwassen schreef in een interne nota uit 2019 dat er ‘very little appetite to offboard high financial crime risk business’ was: zeer weinig bereidheid om relaties met klanten met een hoog financieel-criminaliteitsrisico te beëindigen. 16

In de bankensector betekent offboarding dat een klantrelatie wordt stopgezet. De formulering suggereert dus dat medewerkers weinig ruimte zagen om afscheid te nemen van cliënten die als risicovol golden. In de context van China Capital wijst dit op een spanningsveld: het behoud van strategisch belangrijke relaties zou zwaarder kunnen hebben gewogen dan het verkleinen van risico’s. 216

Toezicht, boetes en de grenzen van de bevindingen

ICIJ meldt dat ICBC-entiteiten in meerdere landen met sancties van toezichthouders of zorgen van regelgevers te maken kregen. De berichtgeving verwijst naar boetes voor onderdelen van de bank in de Verenigde Staten, Canada en Luxemburg wegens tekortkomingen in controles tegen financiële criminaliteit, waaronder maatregelen tegen sanctieontwijking. Ook zouden toezichthouders elders zorgen hebben geuit. 24

Die geschiedenis is relevante context voor de signalen over tekortschietende controles in de gelekte documenten. Maar zij vormt geen algemeen juridisch oordeel over alle transacties uit het onderzoek. Een handhavingsmaatregel tegen één onderdeel van een bank, een interne compliancewaarschuwing en een bewering uit gelekte stukken zijn verschillende soorten bewijs.

Chinese reactie en waarom dit onderzoek ertoe doet

Chinese functionarissen wezen de bredere suggestie af dat Chinese financiering in het buitenland politiek gedreven of ondoorzichtig is. De Chinese ambassade in Zambia zei tegen ICIJ dat Chinese buitenlandse financiering marktregels en internationale normen volgt en geen politieke belangen nastreeft. 5

ICIJ en deskundigen die het consortium citeert, komen tot een andere lezing: een bank die grotendeels in staatshanden is, kan fungeren als instrument van financieel staatsbeleid — via leningen en bankrelaties die diplomatieke allianties, toegang tot grondstoffen en invloed op strategische infrastructuur ondersteunen. 217

De betekenis van het onderzoek gaat daarmee verder dan één betaling of lening. Het legt een lastige vraag op tafel voor toezichthouders en zakenpartners: als commerciële besluiten van een wereldwijd actieve bank met een staatsmeerderheid samenvallen met nationale strategische doelen, kunnen compliance en toezicht in het gastland dan voldoende onafhankelijk blijven van politieke druk? De gelekte documenten maken die vraag volgens ICIJ moeilijker te negeren, ook al bewijzen zij niet dat alle beschreven transacties onwettig waren.