Een zeebodem vol amforen werpt nieuw licht op de oude Egeïsche handel

Een melding van een particulier bracht Griekse onderwaterarcheologen naar een uitzonderlijk goed bewaard scheepswrak voor de kust van Andros, in de Cycladen. Op 39 tot 44 meter onder het wateroppervlak ligt een lading van naar schatting 600 tot 650 puntvormige transportamforen. Op basis van de aardewerken vaten dateert de lading uit de late vijfde of vroege vierde eeuw v.Chr., de late klassieke periode. 45

De vondst is vooral belangrijk omdat de grote, gemengde lading een zeldzaam inkijkje biedt in de scheepvaart van die tijd. De verschillende amfoortypen geven aanwijzingen over productiegebieden en handelscontacten. Toch is het verhaal van het schip nog lang niet compleet: de thuishaven, bestemming, vaarroute en exacte inhoud van de lading zijn onbekend.

Wat is er bij Andros gevonden?

Het gaat voornamelijk om transportamforen: keramische vaten die in de oudheid werden gebruikt om bulkgoederen over zee te vervoeren. Archeologen herkenden minstens drie typen:

• Mende-amforen, verbonden met Mende op het schiereiland Kassandra in Chalkidiki. Deze Noord-Egeïsche stad stond bekend om de productie en export van wijn.
• Peparethos-amforen, afkomstig uit of verbonden met Peparethos, de oude naam van het huidige eiland Skopelos, eveneens een centrum van wijnproductie in de Egeïsche Zee.
• Solokha 2-amforen, een bekende typologische groep die wordt geassocieerd met handelsnetwerken richting de Bosporus en de Zwarte Zee. De precieze plaats van productie is minder zeker. 145

Die variatie is veelzeggend. Een lading met vaten uit meerdere productiegebieden kan erop wijzen dat een handelaar goederen in verschillende havens verzamelde. Het schip kan ook vanuit een herverdelingscentrum zijn vertrokken, waar goederen uit verschillende regio’s samenkwamen.

Dat is echter nog geen bewezen reconstructie van de reis. De vorm en het materiaal van een amfoor kunnen iets zeggen over de productietraditie, maar bewijzen niet waar elk vat precies aan boord kwam of waar het schip naartoe voer. 45

Zat er wijn in de vaten?

Wijn is voor ten minste een deel van de vaten een aannemelijke mogelijkheid. Zowel Mende als Peparethos stonden in de oudheid bekend om hun wijn en de uitvoer daarvan over zee. Toch hebben de autoriteiten nog niet bevestigd wat de amforen bij Andros daadwerkelijk bevatten. Daarvoor zijn residuonderzoek en verdere fysisch-chemische analyses nodig. 133

Dat onderscheid is belangrijk. Het type vat kan aanwijzingen geven over de plaats waar het is gemaakt, maar onthult niet automatisch welk product erin zat. Ook de volledige herkomst van de lading, de vertrekhaven, de vaarrichting en de eindbestemming zijn nog niet vastgesteld.

Welke andere vondsten zijn gedaan?

Tijdens de inspectie werd een deel van een loden ankerstok aangetroffen. Daarnaast registreerde het team een groep stenen die mogelijk als ballast diende: gewicht dat in de romp werd geplaatst om het schip stabiel te houden. Deze resten kunnen helpen bij het onderzoek naar de uitrusting en het gebruik van het schip, maar zijn niet voldoende om de volledige scheepsbouw of navigatietechniek te reconstrueren. 14

De onderzoekers haalden niet de hele lading van de zeebodem. Ze namen van elk geïdentificeerd type één representatieve amfoor mee voor studie. Door de vorm, het aardewerk en de chemische kenmerken van deze monsters te vergelijken, hopen archeologen de productiegebieden en de samenstelling van de verschillende cargogroepen beter te begrijpen. 435

Hoe werd het scheepswrak ontdekt?

De Griekse autoriteiten kregen de locatie door na een melding van een particulier. Vervolgens voerde de Ephorate of Underwater Antiquities van het Griekse ministerie van Cultuur een onderwaterinspectie uit en documenteerde de lading. 45

De ontdekking onderstreept hoe belangrijk het is om vondsten onder water snel te melden. Door een archeologische vindplaats op de zeebodem te laten liggen terwijl specialisten haar onderzoeken en beschermen, kunnen de ordening van de lading, de context van het wrak en de omgeving behouden blijven. Die informatie kan verloren gaan wanneer voorwerpen zonder documentatie worden verwijderd.

Waarom is de vondst van Andros belangrijk?

Over de maritieme activiteit in de late klassieke periode is minder bekend dan over sommige latere fasen van de mediterrane handel. Een scheepslading van honderden amforen uit deze periode biedt onderzoekers de kans om beter te begrijpen hoe goederen door de Egeïsche Zee werden vervoerd en hoe noordelijke productiecentra verbonden waren met routes richting de Zwarte Zee. 1114

Vervolgonderzoek kan antwoord geven op vragen als:

• Werden de amforen in één groot herverdelingscentrum geladen, of verzamelde het schip goederen tijdens meerdere tussenstops?
• Volgde het schip een route door de noordelijke Egeïsche Zee richting de Cycladen, de Bosporus of een andere bestemming?
• Bevatten alle vaten wijn, of vervoerde het schip ook andere handelswaar?
• Kunnen chemische analyses onderscheid maken tussen lokale productie en latere herverdeling?

De voorzichtigste conclusie is voorlopig ook de sterkste: de lading bij Andros documenteert een omvangrijke commerciële onderneming waarbij meerdere amfoortradities samenkwamen in de late klassieke periode. De vondst laat zien dat markten met elkaar verbonden waren, maar bewijst geen afzonderlijke reisroute.

Vergelijking met het Romeinse wrak bij Sicilië

Het wrak bij Andros staat niet op zichzelf. Voor de kust van Mazara del Vallo op Sicilië werd onlangs een afzonderlijk scheepswrak uit de Romeinse periode gevonden. Dat ligt op ongeveer 46 meter diepte en dateert voorlopig uit de tweede of eerste eeuw v.Chr. De honderden amforen zijn daar overwegend van het type Dressel 1A, een latere vorm die sterk verbonden is met bulktransport in de Romeinse tijd en doorgaans met wijnhandel wordt geassocieerd. 181927

De twee wrakken zijn ongeveer drie eeuwen van elkaar gescheiden en weerspiegelen verschillende handelscontexten. Andros bewaart een gemengde lading uit de late klassieke periode, met verbindingen in de noordelijke Egeïsche Zee en mogelijk richting de Zwarte Zee. Mazara del Vallo laat juist de meer gestandaardiseerde amforenhandel van de late Romeinse Republiek zien.

Samen vormen de vondsten momentopnamen van veranderende handelsnetwerken in de Middellandse Zee. Voor het begrijpen van de complexe, pre-Romeinse handel in de Egeïsche Zee is het wrak bij Andros voorlopig het meest veelzeggend.