IAEA-conferentie in Wenen legt scherpere nucleaire patstelling tussen VS en Iran bloot

De jaarlijkse Algemene Conferentie van het Internationaal Atoomenergieagentschap (IAEA) in Wenen heeft op 14 september de confrontatie tussen de Verenigde Staten en Iran ongewoon scherp blootgelegd. Washington bood een uitweg aan: nucleaire brandstof die van buiten Iran wordt geleverd. Daar stond tegenover dat Teheran zelf geen uranium meer zou verrijken en opnieuw volledig met het IAEA zou samenwerken. Tegelijk lieten Amerikaanse functionarissen weten dat diplomatie niet de enige optie is, terwijl Irans hoogste nucleaire bestuurder niet naar de bijeenkomst mocht komen. 11129

Brandstofaanbod met harde voorwaarden

De Amerikaanse minister van Energie Chris Wright zei dat de VS Iran nucleaire brandstof van buiten het land zouden kunnen leveren als het nucleaire dossier wordt opgelost. De kern van dat voorstel is dat Iran afziet van binnenlandse uraniumverrijking. Daarmee zouden civiele brandstofbehoeften kunnen worden afgedekt zonder dat Iran zelf verrijkingscapaciteit behoudt. 29

Achter dat aanbod zat ook druk. Wright had eerder gezegd dat een nucleair akkoord mogelijk onhaalbaar is en dat het vernietigen van de relevante Iraanse capaciteiten dan het alternatief zou kunnen zijn. In Wenen hekelde de Amerikaanse verklaring ook Irans staat van dienst op het gebied van IAEA-waarborgen en riep zij op tot volledige medewerking met het agentschap. 127

Zo presenteerde Washington zijn koers tegelijk als prikkel en ultimatum: een civiel nucleair traject met buitenlandse steun, maar alleen als Iran beperkingen accepteert waar Teheran zich al lange tijd tegen verzet.

Het directe knelpunt: toegang voor inspecteurs

De centrale vraag is niet alleen wat er in de toekomst met uraniumverrijking gebeurt, maar ook of het IAEA Irans huidige nucleaire activiteiten en materiaal kan verifiëren.

IAEA-directeur-generaal Rafael Grossi zei dat het agentschap al meer dan zes maanden geen verificaties ter plaatse in Iran heeft uitgevoerd, afgezien van een inspectie van de kerncentrale in Bushehr in juni. Volgens Grossi ontbreekt informatie over eerder aangegeven nucleair materiaal én toegang tot de installaties die nodig zijn om dat materiaal te controleren. Hij noemde dit een ernstig risico voor nucleaire proliferatie. 6

Ook in de Raad van Gouverneurs van het IAEA nam de druk op Iran toe. Reuters meldde dat de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk en Duitsland een resolutie nastreefden om Iran door te verwijzen naar de VN-Veiligheidsraad. Aanleiding waren bevindingen dat Teheran niet volledig had meegewerkt aan een onderzoek naar uraniumniveaus op niet-aangegeven locaties. 17

Daarom zijn verrijking en inspecties niet los van elkaar te zien. Zonder toegang en informatie kunnen het IAEA en andere landen niet onafhankelijk vaststellen wat de status van het Iraanse programma is.

Geweigerde toegang voor Eslami vergroot diplomatiek conflict

Mohammad Eslami, de Iraanse vicepresident voor nucleaire zaken en hoofd van de Iraanse Organisatie voor Atoomenergie, kon de conferentie niet bijwonen nadat Oostenrijk een uitzonderingsregeling op sancties had geweigerd die hem toegang zou hebben gegeven. Wright bevestigde dat Washington zich tegen die uitzondering had ingezet en noemde Eslami een gesanctioneerde persoon. 1113

Volgens de Iraanse staatstelevisie waren Eslami en zijn delegatie al op weg naar Wenen, maar werden zij tegengehouden en keerden zij terug naar Teheran. 12

Het incident veranderde meer dan alleen het programma van de conferentie. De nucleaire chef van Iran ontbrak daardoor op een forum dat juist bedoeld is voor overleg met de internationale nucleaire toezichthouder. Voor Teheran bevestigt dat het beeld van een politiek begrensd proces; voor Washington onderstreept het dat sancties ook rond een IAEA-bijeenkomst moeten worden gehandhaafd.

Onzekerheid rond Pickaxe Mountain

De aandacht ging ook uit naar gemelde activiteit bij Pickaxe Mountain, een zwaar beveiligde locatie nabij Irans belangrijkste verrijkingscomplex. Grossi zei dat satellietbeelden aanwijzingen tonen voor beweging rond een bouwlocatie, maar benadrukte dat het IAEA geen concrete informatie heeft over de activiteiten daar. 2126

Iran verwierp de beschuldigingen als „mediahype” en stelde zich aan zijn waarborgverplichtingen te houden. 19

De beschikbare informatie ondersteunt een beperktere conclusie dan de meest verstrekkende retoriek van beide kanten: het agentschap zag beweging die met bouwwerkzaamheden samenhangt, maar heeft niet vastgesteld welk werk in het ondergrondse complex plaatsvindt. 21

Het geschil rond Hormuz wijst op regionale gevolgen

De nucleaire confrontatie speelt zich af terwijl de spanningen rond de Straat van Hormuz oplopen. De Iraanse Revolutionaire Garde stelde dat de onder Panamese vlag varende tanker El Gaia op zeemijnen was gelopen in een beperkt gebied ten zuiden van de zeestraat en in brand vloog. Het Amerikaanse Central Command verwierp die versie en zei dat de tanker de maand ervoor eerst was geraakt door een Iraanse raket en vervolgens, voor de kust van Oman, door een drone. 3132

Reuters berichtte over de botsende verklaringen. Het beschikbare bewijs stelt de precieze volgorde van gebeurtenissen of de toeschrijving dus niet onafhankelijk vast. Wel is duidelijk dat het incident met de tanker een nieuw strijdtoneel werd voor tegengestelde Amerikaanse en Iraanse verhalen, in een toch al onrustige regio. 31

Wat de bijeenkomst in Wenen duidelijk maakte

De conferentie leverde geen terugkeer naar een nucleair akkoord op. Wel maakte zij drie problemen zichtbaar die elkaar versterken: de Amerikaanse eis dat Iran verrijking opgeeft en inspectietoegang herstelt; het onvermogen van het IAEA om de noodzakelijke controles uit te voeren; en een diplomatiek klimaat dat zo verslechterd is dat Irans nucleaire chef niet eens aan de bijeenkomst kon deelnemen.

Het Amerikaanse aanbod van brandstof liet zien dat er nog altijd wordt gesproken over een onderhandelde regeling voor civiele kernenergie. Maar het gebrek aan inspecties, dreiging met geweld en de confrontatie over Eslami’s reis maken duidelijk hoe ver de partijen nog verwijderd zijn van het vertrouwen en de toegang die nodig zijn om zo’n regeling uitvoerbaar te maken. 161127