Boeken aan de lopende band gesloopt voor AI: zo werkte Anthropics geheime Project Panama

De belangstelling gaat onder meer uit naar boeken van vóór 2022. Die bevatten menselijke teksten die volgens de berichtgeving minder risico lopen om vermengd te zijn met eerder door AI gegenereerde inhoud . Ook niche-uitgaven, academische werken en niet meer verkrijgbare titels zijn interessant omdat ze nauwelijks online beschikbaar zijn.

Een opvallende bestellijst in Haarlem

De Nederlandse antiquaar Pieter de Vries, werkzaam bij De Vries & De Vries in Haarlem, kreeg een opmerkelijk bericht van iemand die zich ‘Natalia’ of ‘Nataly’ noemde. Zij zei te werken voor het in Singapore gevestigde 2077AI.

Bij de e-mail zat een spreadsheet met ruim 3.000 ISBN’s. Het ging vooral om obscure academische en specialistische titels. De Vries werd gevraagd de boeken op te sporen, offertes te maken en de verzendkosten naar China te berekenen .

Aanvankelijk schonk hij weinig aandacht aan het bericht: hij dacht aan spam of phishing. Later bleek dat antiquaren en tweedehandsboekhandelaren in onder meer Nederland, Duitsland, Zwitserland en Spanje vergelijkbare aanvragen hadden ontvangen. Volgens berichtgeving worden dergelijke bestellingen vermoedelijk gebruikt om boeken naar AI-bedrijven of gespecialiseerde verwerkingslocaties door te sluizen .

Project Panama: miljoenen boeken voor Claude

Uit meer dan 4.000 pagina’s aan vrijgegeven rechtbankstukken in de auteursrechtszaak Bartz v. Anthropic blijkt dat Anthropic begin 2024 een geheime operatie opzette onder de naam Project Panama . Het bedrijf zou tientallen miljoenen dollars hebben besteed aan de aankoop van miljoenen fysieke boeken. Die werden uit elkaar gehaald, pagina voor pagina gescand en vervolgens vernietigd om een omvangrijk trainingscorpus voor Claude op te bouwen .

Een intern document uit 2024, dat in januari 2026 openbaar werd, omschreef het plan als volgt: “Project Panama is our effort to destructively scan all the books in the world” . Het doel was om in ongeveer zes maanden tot 2 miljoen boeken te verwerken .

De documenten laten zien waarom fysieke exemplaren aantrekkelijk waren: Anthropic kon boeken legaal aankopen en ze daarna omzetten in een doorzoekbare digitale bibliotheek. De methode was niet gericht op het bewaren van de boeken, maar op het zo snel mogelijk veiligstellen van de inhoud.

Wat oordeelde de Amerikaanse rechter?

Op 23 juni 2025 oordeelde de Amerikaanse districtsrechter William Alsup in de zaak Bartz v. Anthropic dat het gebruik van legaal verkregen boeken om AI-modellen te trainen “quintessentially transformative” is. Volgens de rechter viel dit gebruik onder de Amerikaanse auteursrechtelijke uitzondering fair use .

De uitspraak maakte een belangrijk onderscheid. Een AI-bedrijf mag volgens deze beslissing gekochte exemplaren digitaliseren en voor training gebruiken. Dat betekent niet dat iedere bron automatisch is toegestaan. Het downloaden en bewaren van illegale kopieën uit piraterij- of schaduwbibliotheken werd niet als fair use aangemerkt .

De uitspraak gaat bovendien over het Amerikaanse auteursrecht. Ze vormt geen algemene uitspraak voor alle landen of alle vormen van AI-training.

Een schikking van 1,5 miljard dollar

In juli 2026 keurde een federale rechter in San Francisco een schikking van 1,5 miljard dollar goed in de collectieve zaak Bartz v. Anthropic. De zaak was aangespannen door auteurs, onder wie Andrea Bartz en Charles Graeber .

De schikking volgde op de uitspraak uit juni 2025. Die uitspraak maakte het scannen van legaal aangekochte boeken juridisch mogelijk binnen de aangevoerde fair-use-redenering, maar de zaak omvatte ook claims over illegaal verkregen materiaal. Juist dat onderscheid bleef een belangrijk onderdeel van het geschil .

Een nieuwe tussenhandel rond boeken

Rond de vraag naar trainingsdata is inmiddels een secundaire markt ontstaan. Grote AI-aanbieders zouden gebruikmaken van derde partijen om op anonieme wijze grote aantallen boeken te bestellen. Daarbij wordt onder meer de ISBN-databedrijf ISBNdb genoemd als tussenpersoon die bulkbestellingen kan helpen plaatsen zonder de uiteindelijke koper direct zichtbaar te maken .

Voor boekhandelaren maakt dat het moeilijker om te zien waarvoor hun voorraad wordt gebruikt. Een bestelling die eruitziet als een aankoop voor een bibliotheek, handelaar of verzamelaar, kan uiteindelijk onderdeel worden van een industriële scanstraat. Volgens de berichtgeving worden de boeken soms naar China of andere verwerkingslocaties gestuurd .

Waarom maken archivarissen zich zorgen?

De grootste zorg gaat niet alleen over auteursrecht, maar ook over behoud. Archivaris­sen, bibliothecarissen en handelaren in zeldzame boeken waarschuwen dat de laatste fysieke exemplaren van obscure of uitverkochte academische werken kunnen worden vernietigd .

Er bestaan ook technieken waarbij boeken intact blijven. Zo kan een systeem als de Treventus ScanRobot kwetsbare werken volgens de aangehaalde berichtgeving digitaliseren met een snelheid van maximaal 2.500 pagina’s per uur, zonder de band te beschadigen . Zulke niet-destructieve methoden zijn echter duurder of trager op industriële schaal.

Daarmee ontstaat een wrang contrast: een boek kan digitaal beschikbaar komen voor een AI-model, terwijl het fysieke werk zelf verdwijnt. Bij titels waarvan nog maar enkele exemplaren bestaan, is dat verlies onomkeerbaar. De technologie bewaart dan wel de tekst als data, maar niet langer het boek als cultureel en historisch object .