NASA mikt op 30 augustus voor ruimtetelescoop Roman: een nieuwe kaart van het heelal

NASA richt zich op zondag 30 augustus 2026 om 7.26 uur EDT voor de lancering van de Nancy Grace Roman Space Telescope. De telescoop moet vanaf Launch Complex 39A op NASA’s Kennedy Space Center in Florida vertrekken aan boord van een SpaceX Falcon Heavy. 2

Die datum is een planningstarget, geen garantie. Als de voorbereidingen aan de telescoop, de raket of de grondsystemen meer tijd vergen, kan de lancering worden uitgesteld. 14

Eerst naar een punt op 1,5 miljoen kilometer afstand

Na de lancering reist Roman ongeveer 1,5 miljoen kilometer van de aarde naar het tweede Lagrangepunt van het aarde-zonsysteem, bekend als L2. Dat is de plek waar NASA de telescoop wil laten opereren. 135

Roman begint niet meteen met de wetenschappelijke waarnemingen. Na aankomst volgen naar verwachting ongeveer drie maanden van tests en inbedrijfstelling. Ingenieurs zullen systemen uitvouwen, controleren en kalibreren voordat de reguliere missie van start gaat. 3547

De primaire missie staat gepland voor vijf jaar, maar NASA mikt op een operationele levensduur van maximaal tien jaar als de systemen en beschikbare middelen dat toelaten. 35

Niet de nieuwe Hubble, maar een kosmische groothoekcamera

Roman is niet ontworpen als vervanger van Hubble. De primaire spiegel heeft met een diameter van 2,4 meter dezelfde afmetingen als de spiegel van Hubble. Ook de gevoeligheid en beeldscherpte zijn vergelijkbaar. 1931

Het grote verschil zit in de hoeveelheid hemel die Roman tegelijk kan bekijken. Het Wide Field Instrument krijgt een beeldveld dat per opname minstens honderd keer groter is dan dat van Hubble. Daardoor kan Roman enorme delen van de hemel snel onderzoeken, met beeldkwaliteit die vergelijkbaar is met die van Hubble. 1933

Dat maakt Roman vooral een surveytelescoop: een instrument dat grote aantallen sterrenstelsels, voorbijgaande verschijnselen en mogelijke planeten opspoort. Hubble, de James Webb-ruimtetelescoop, de Vera C. Rubin Observatory en telescopen op aarde kunnen vervolgens de interessantste doelen veel gedetailleerder bestuderen. 3337

Op zoek naar de eigenschappen van donkere materie en donkere energie

Een van Romans belangrijkste programma’s bestaat uit grote infraroodonderzoeken naar de verdeling van sterrenstelsels en de manier waarop hun vorm en afstand door de kosmische geschiedenis heen zijn veranderd.

Die metingen kunnen wetenschappers helpen om donkere materie beter te begrijpen. Deze onzichtbare materie wordt niet rechtstreeks waargenomen, maar wel via haar zwaartekrachteffecten. Ook donkere energie staat centraal: de nog altijd slecht begrepen invloed die verband houdt met de versnelde uitdijing van het heelal. 1718

NASA verwacht dat Roman gedurende de missie licht kan meten van meer dan één miljard sterrenstelsels. Het grootste geplande onderzoek moet honderden miljoenen sterrenstelsels omvatten. 717

Daarnaast kijkt Roman naar exoplaneten en andere infraroodobjecten. Dankzij het brede beeldveld is de telescoop bijzonder geschikt om zeldzame objecten en kortstondige veranderingen in helderheid te vinden die bij gerichte waarnemingen mogelijk onopgemerkt blijven.

Een enorme stroom aan openbare gegevens

De brede blik van Roman levert ook een uitzonderlijke hoeveelheid data op. NASA rekent op ongeveer 11 terabit per dag, wat neerkomt op circa 1,4 terabyte aan ruwe gegevens per dag. Technische documenten gaan uit van ongeveer 4 petabyte per jaar. 3435

NASA schat bovendien dat Roman meer dan vijftig keer zoveel hemel kan vastleggen als Hubble in zijn eerste dertig jaar heeft gedaan. Het gaat om missieprognoses, niet om gegarandeerde resultaten, maar de cijfers illustreren Romans belangrijkste doel: een brede en consistente kaart van het infrarode heelal maken. 33

De gegevens van Roman moeten volgens NASA binnen enkele dagen na de waarnemingen openbaar worden. Daardoor krijgen ook onderzoekers buiten de oorspronkelijke missieteams snel toegang tot de resultaten. 38

De coronagraaf moet exoplanetentechnologie testen

Roman krijgt twee belangrijke instrumenten: het Wide Field Instrument en het Coronagraph Instrument. Die coronagraaf is vooral bedoeld als technologiedemonstratie en niet als de belangrijkste surveycamera van de missie. 1932

Een coronagraaf schermt het felle licht van een ster af, zodat veel zwakkere objecten in de directe omgeving zichtbaar kunnen worden. Voor Roman zijn contrastprestaties gepland in de orde van 10⁻⁸ tot 10⁻⁹ na verwerking van de gegevens. Daarmee wil NASA technieken testen voor het rechtstreeks in beeld brengen en karakteriseren van exoplaneten. 3234

De demonstratie kan de weg vrijmaken voor toekomstige missies die planeten buiten ons zonnestelsel directer willen onderzoeken. Dat is iets anders dan de belofte dat Roman routinematig gedetailleerde portretten van aardachtige werelden zal maken.

Een internationale samenwerking

Roman wordt ontwikkeld en geëxploiteerd door een brede samenwerking van NASA-centra, het Space Telescope Science Institute, industriële partners en internationale organisaties. Onder meer ESA, JAXA, het Franse ruimteagentschap CNES en het Max Planck Institute dragen bij aan de missie. 4243

De Japanse ruimtevaartorganisatie JAXA ondersteunt Roman onder meer via bijdragen aan de coronagraaf, gecoördineerde waarnemingen en communicatie-infrastructuur. NASA noemt het GREAT-netwerk van JAXA als een van de grondsystemen van de telescoop. Een JAXA-faciliteit in de Japanse prefectuur Nagano zal naar verwachting observatiegegevens ontvangen. 354748

Ook na de lancering blijft samenwerking tussen verschillende observatoria belangrijk. Roman kan fungeren als een brede zoekkaart van de hemel, waarna Hubble, Webb, Rubin en telescopen op aarde de meest opvallende of veelbelovende doelen nader bekijken. 3337

De grootste vondsten staan misschien nog niet op de planning

De missie heeft duidelijke doelen: de eigenschappen van donkere energie en donkere materie meten, de ontwikkeling van sterrenstelsels in kaart brengen en planetaire systemen onderzoeken. Toch kunnen juist brede surveys ontdekkingen opleveren waar wetenschappers vooraf niet naar op zoek waren.

De combinatie van infraroodgevoeligheid, Hubble-achtige beeldscherpte en een veel groter beeldveld kan zeldzame objecten, tijdelijke gebeurtenissen en grootschalige patronen zichtbaar maken in gebieden die tot nu toe moeilijk consequent te onderzoeken waren. Roman kan daardoor niet alleen bestaande vragen scherper beantwoorden, maar ook nieuwe vragen oproepen die astronomen nu nog niet kennen.