IJsland stemt over heropening EU-gesprekken: waarom visserij de doorslag kan geven

Op 29 augustus 2026 stemmen de IJslanders over één specifieke vraag: moeten de onderhandelingen over IJslands toetreding tot de Europese Unie opnieuw beginnen? Het referendum gaat dus niet over een definitieve toetreding. Als de kiezers vóór stemmen, volgen eerst nieuwe gesprekken over de voorwaarden. Een eventueel toetredingsakkoord zou later nog in een afzonderlijk referendum aan de bevolking worden voorgelegd. Bovendien is de uitslag van dit referendum volgens de IJslandse wet adviserend.

Dat onderscheid is belangrijk. Een ja-stem betekent vooral dat de deur weer opengaat. Een nee-stem maakt een einde aan de poging om de onderhandelingen te hervatten.

Waarom IJsland in 2009 een EU-aanvraag indiende

IJsland vroeg in juli 2009 het EU-lidmaatschap aan, kort na de financiële crisis van 2008. Voorstanders zagen nauwere Europese integratie als een manier om de economische stabiliteit te versterken. Ook de mogelijkheid om uiteindelijk de euro in te voeren speelde een rol.

De onderhandelingen begonnen in 2010 en vorderden aanvankelijk aanzienlijk. Toen het proces werd stilgelegd, waren 27 onderhandelingshoofdstukken geopend en 11 daarvan voorlopig afgesloten.

Na de verkiezingen van 2013 kwam echter een eurosceptische centrumrechtse regering aan de macht. Tegelijk had de schuldencrisis in de eurozone het enthousiasme voor EU-lidmaatschap verzwakt. Binnen IJsland groeide vooral de weerstand tegen het opgeven van nationale zeggenschap over gevoelige sectoren.

De lastigste onderwerpen waren nog niet opgelost. Het hoofdstuk over landbouw was nooit geopend. De gesprekken over visserij kwamen tot stilstand voordat de voorbereidende beoordeling was afgerond en inhoudelijke onderhandelingen konden beginnen. In 2015 vroeg IJsland de EU vervolgens om het land niet langer als kandidaat-lidstaat te behandelen.

Waarom visserij de kern van het debat vormt

Visserij is in IJsland veel meer dan een afzonderlijk beleidsterrein. De sector is verbonden met export, werkgelegenheid in kustgebieden en het bredere idee dat IJsland zelf zeggenschap moet houden over zijn natuurlijke hulpbronnen. Uit eerder onderzoek naar de publieke opinie bleek dat de bescherming van de visserij en landbouw tot de grootste zorgen behoorde, gevolgd door de vrees dat IJsland in Brussel te weinig invloed zou hebben.

De centrale kwestie is het gemeenschappelijk visserijbeleid van de EU, doorgaans afgekort als GVB. Critici vrezen dat besluiten over quota, toegang tot visgronden en beheer van bestanden dan onderdeel worden van een Europees kader. Daarmee zou IJsland minder ruimte hebben om eigen regels vast te stellen. De kwestie werd extra zichtbaar tijdens conflicten over makreel, toen de verspreiding van de vis veranderde en landen het oneens werden over de verdeling van de vangstquota.

Voorstanders van nieuwe gesprekken antwoorden dat IJsland de werkelijke voorwaarden pas kan kennen als het onderhandelt. Zij hopen op afspraken die passen bij de IJslandse visserij, maar zulke uitzonderingen zijn niet automatisch gegarandeerd wanneer de gesprekken worden hervat.

De IJslandse regering heeft haar inzet wel duidelijk geformuleerd. Minister van Buitenlandse Zaken Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir zegt dat IJsland in elk toetredingsakkoord „soevereine controle over alle visserij” zou eisen. EU-commissaris voor Uitbreiding Marta Kos heeft daarop gezegd dat tijdens de onderhandelingen „creatieve oplossingen” mogelijk zijn, zonder vooraf te beloven dat Brussel aan de volledige IJslandse eis zal voldoen.

Groenland en de veiligheid in de Noord-Atlantische regio

Het argument voor nieuwe onderhandelingen draait inmiddels niet meer alleen om economie. De oorlog van Rusland tegen Oekraïne, de toenemende concurrentie in het Noordpoolgebied en de Noord-Atlantische regio en onzekerheid over de toekomstige betrouwbaarheid van de Verenigde Staten hebben de politieke context veranderd.

De Amerikaanse druk en retoriek rond Groenland hebben die verschuiving extra zichtbaar gemaakt. Groenland ligt in de strategisch belangrijke ruimte tussen Groenland, IJsland en het Verenigd Koninkrijk. Discussies over het Deense gebied hebben in IJsland het gesprek aangewakkerd over de kwetsbaarheid van de bredere veiligheidsomgeving.

IJsland is al lid van de NAVO. Tegenstanders zeggen daarom dat de NAVO — en niet de EU — de relevante militaire veiligheidsgarantie biedt. Voorstanders zien EU-lidmaatschap juist als een aanvulling: meer politieke en economische slagkracht naast de NAVO, niet als vervanging ervan.

Toch hebben geopolitieke ontwikkelingen de binnenlandse zorgen niet verdrongen. Volgens berichtgeving over de campagne blijven prijzen, valutastabiliteit, visserij en nationale zeggenschap voor veel kiezers directere onderwerpen dan de geopolitiek rond het Noordpoolgebied.

IJsland is al nauw met Europa verbonden

De keuze gaat niet tussen Europa en isolement. Via de Europese Economische Ruimte (EER) doet IJsland mee aan een groot deel van de interne markt van de EU en past het veel relevante EU-regels toe. Het land maakt ook deel uit van het Schengengebied, waardoor grenscontroles tussen IJsland en andere Schengenlanden grotendeels zijn afgeschaft.

De EER is vergaand, maar niet hetzelfde als EU-lidmaatschap. IJsland valt momenteel buiten het gemeenschappelijk landbouw- en visserijbeleid van de EU. Ook maakt het geen deel uit van de douane-unie of het gemeenschappelijk handelsbeleid. IJslanders kiezen geen leden van het Europees Parlement en benoemen geen EU-commissaris. Daardoor heeft het land geen formele stem in de totstandkoming van EU-wetgeving die het via de EER wel vaak toepast.

Volledig lidmaatschap zou dus zowel meer invloed als meer verplichtingen betekenen. IJsland zou vertegenwoordiging krijgen in de Europese instellingen, maar ook te maken krijgen met onder meer bijdragen aan de EU-begroting, het gemeenschappelijk extern handelsbeleid en de Europese regels voor landbouw en visserij.

De argumenten vóór hervatting van de gesprekken

Voorstanders van een ja-stem voeren vooral drie argumenten aan:

• Vertegenwoordiging: IJsland neemt via de EER al veel regels van de interne markt over, maar heeft geen directe stem in de instellingen die deze regels maken. EU-lidmaatschap zou een deel van het huidige „regels overnemen” kunnen vervangen door formele vertegenwoordiging en invloed.
• Een voorspelbaarder kader: In een periode van geopolitieke onzekerheid en economische druk zien voorstanders nauwere politieke en economische aansluiting bij Europa als een voordeel.
• Inzicht in de echte voorwaarden: Alleen onderhandelingen kunnen duidelijk maken wat IJsland kan bereiken op het gebied van visserij, landbouw, de munt en financiële bijdragen. Daarna zouden kiezers het uiteindelijke pakket nog kunnen goed- of afkeuren.

Voor dit kamp is de stemming dus vooral een onderhandelings- en informatiestap, geen onomkeerbare keuze voor toetreding.

De argumenten tegen

Tegenstanders vinden dat IJsland via de EER al het belangrijkste economische voordeel van Europa heeft, zonder de volledige politieke en financiële kosten van EU-lidmaatschap te dragen. Zij wijzen onder meer op:

• mogelijke bijdragen aan de EU-begroting;
• minder ruimte voor zelfstandig economisch en regelgevend beleid;
• het verlies van een onafhankelijke externe handelspolitiek;
• grotere concurrentie voor IJslandse boeren onder het gemeenschappelijk landbouwbeleid; en
• het verlies van nationale controle over visserij onder het gemeenschappelijk visserijbeleid.

Volgens critici neemt een tweede referendum het risico niet volledig weg. Zij vrezen dat het hervatten van de gesprekken politieke druk richting lidmaatschap creëert en de gevoeligste nationale belangen al op de onderhandelingstafel legt voordat duidelijk is wat de uitkomst zal zijn.

Wat zeggen de peilingen?

De beschikbare gegevens wijzen op een ingewikkelder beeld dan een simpele tegenstelling tussen voor- en tegenstanders van de EU. Volgens een briefing van het Europees Parlement steunt een meerderheid het houden van een referendum over het openen van toetredingsgesprekken. Tegelijk laten berichten zien dat de steun voor het daadwerkelijk hervatten van de onderhandelingen vrijwel gelijk verdeeld is.

Steun voor het onderzoeken van de voorwaarden is bovendien niet hetzelfde als steun voor EU-lidmaatschap. Een peiling die in de briefing van het Europees Parlement wordt aangehaald, gaf in april 2025 43 procent voorstanders van EU-lidmaatschap tegenover 39 procent tegenstanders. Dat onderstreept hoe competitief het onderwerp is en hoe vraagstelling en timing de uitslag kunnen beïnvloeden.

De stemming van 29 augustus is daarom politiek belangrijk, juist omdat kiezers met een ja-stem later nog nee kunnen zeggen tegen lidmaatschap als een akkoord hun belangen op het gebied van visserij, landbouw, economie of nationale autonomie onvoldoende beschermt. Tegenstanders zien deze eerste stemming daarentegen als het moment om het proces te stoppen, voordat IJsland mogelijk richting toetreding wordt meegesleept.

De kern is helder: IJsland stemt niet over een vaststaande Europese toekomst, maar over de vraag of het onderhandelingsproces opnieuw moet beginnen. Als de gesprekken inderdaad worden hervat, zal de visserij waarschijnlijk de zwaarste proef voor elk toekomstig akkoord blijven.