Hoe Zelensky’s ultimatum Belarus en Rusland tegenover elkaar zette

Moskou belooft ‘alle maatregelen’

Op 23 juni reageerde de Russische minister van Buitenlandse Zaken Sergei Lavrov rechtstreeks op de waarschuwing. Tijdens een rondetafelgesprek over een regeling voor de oorlog in Oekraïne zei hij dat Moskou bereid is ‘alle mechanismen waarin het unieverdrag voorziet’ te gebruiken om de veiligheid van Belarus en de zogenoemde Uniestaat te waarborgen .

Lavrov beschuldigde Kyiv ervan Minsk te bedreigen met mogelijke aanvallen op militair materieel bij de grens. Rusland zou, zo zei hij, alle noodzakelijke maatregelen nemen op grond van het veiligheidsverdrag met Belarus .

Met de Uniestaat wordt de supranationale samenwerking tussen Rusland en Belarus bedoeld. Die samenwerking omvat onder meer economische, buitenlandse en defensiepolitieke integratie.

Welk verdrag ligt hieraan ten grondslag?

Het gaat om het Verdrag tussen Rusland en Belarus inzake veiligheidsgaranties binnen de Uniestaat. Rusland en Belarus ondertekenden het document op 6 december 2024 in Minsk. Beide landen ratificeerden het in 2025 .

Het verdrag verplicht de partijen elkaar te steunen bij bedreigingen van hun soevereiniteit en territoriale integriteit, met alle beschikbare militaire middelen . Juist daarom kan een Oekraïense aanval op apparatuur in Belarus door Moskou worden aangegrepen als een aanval op een bondgenoot — al staat daarmee nog niet vast welke Russische reactie zou volgen.

De nucleaire clausule

Het verdrag is meer dan een conventioneel wederzijds defensiepact. Volgens de beschikbare bronnen heeft het twee belangrijke gevolgen.

1. Belarus valt onder de Russische nucleaire paraplu. Bij de ratificatie werd het akkoord omschreven als een uitbreiding van de Russische nucleaire bescherming naar Belarus en als een verdieping van de militaire integratie . Russische kernwapens kunnen volgens de verdragstekst worden ingezet na gebruik van kernwapens of andere massavernietigingswapens tegen Rusland of Belarus. Ook conventionele agressie kan in beeld komen wanneer die een kritieke bedreiging vormt voor de soevereiniteit of territoriale integriteit van een van beide landen .

2. Belarus is opgenomen in Ruslands nucleaire afschrikkingskader. Rusland heeft al tactische kernwapens in Belarus gestationeerd. Tijdens Lavrovs werkbezoek aan Minsk van 13 tot en met 15 juni stelde het Russische ministerie van Buitenlandse Zaken dat deze wapens de westelijke grenzen van de Uniestaat en de Organisatie van het Verdrag inzake Collectieve Veiligheid — de Russische militaire alliantie die ook bekendstaat als de CSTO — beschermen . Daarnaast werd het Oresjnik-raketsysteem volgens het Kremlin in december 2025 in Belarus op stand-by gezet .

Kremlin veroordeelt de waarschuwing

Het Kremlin liet op 22 juni weten dat president Vladimir Poetin en Loekasjenko elkaar binnenkort willen spreken, onder meer over Zelensky’s ultimatum . Kremlinwoordvoerder Dmitri Peskov veroordeelde de Oekraïense boodschap en beschuldigde Zelensky en Oekraïne ervan de soevereiniteit van Belarus te bedreigen.

‘De dreiging zelf kan uiteraard niet anders dan zorgen baren. Dit is een directe bedreiging van de soevereiniteit van een buurland. Wij beschouwen dit als een zeer gevaarlijke uitspraak’, zei Peskov .

Loekasjenko blijft publiekelijk stil

Tot en met 23 juni had Loekasjenko geen rechtstreeks publiek antwoord op Zelensky’s ultimatum gegeven. Minsk wees de Oekraïense eis om de relaisstations te ontmantelen wel af en gaf aan niet van plan te zijn onder druk toe te geven . Een veiligheidsanalyse van 22 juni beschreef Belarus als een land dat tegelijk met zware diplomatieke en militaire druk van Oekraïne én Rusland te maken heeft .

De positie van Loekasjenko is al langer dubbelzinnig. Hij ondertekende het veiligheidsverdrag op 4 maart 2025 en legde daarmee de wederzijdse defensieverplichtingen wettelijk vast . Tegelijk probeerde hij Belarus formeel buiten de grootschalige Russische invasie te houden, terwijl Russische troepen wel gebruik mochten maken van Belarussisch grondgebied en infrastructuur. In 2022 maakte hij de Russische invasie mede mogelijk via Belarus .

Oppositie waarschuwt voor voorbereiding op oorlog

De Verenigde Overgangsregering van Belarus, het oppositieorgaan in ballingschap onder leiding van Sviatlana Tsichanovskaja, waarschuwde op 22 juni dat Loekasjenko zich mogelijk voorbereidt op rechtstreekse deelname aan de Russische oorlog tegen Oekraïne. De organisatie diende hierover een rapport in bij het Oekraïense ministerie van Buitenlandse Zaken .

Het dossier telt 30 pagina’s en beschrijft volgens de oppositie juridische, militaire en beleidsmatige signalen van een verschuiving naar een oorlogseconomie en een oorlogshouding . Genoemde aanwijzingen zijn onder meer:

• grondwetswijzigingen die de status van Belarus als neutrale en niet-nucleaire staat schrappen;
• een verdubbeling van de rekrutering van nieuwe beroepsmilitairen;
• een vervijfvoudiging van de militaire uitgaven op de staatsbegroting;
• de militarisering van de samenleving .

Tsichanovskaja zei in mei 2026 dat de retoriek van Loekasjenko verandert: ‘We bereiden ons voor op oorlog’ . Zij noemde hem eerder een ‘oorlogsmisdadiger’ vanwege het gebruik van Belarussisch grondgebied door Rusland vanaf de eerste dagen van de invasie . Deze waarschuwingen zijn afkomstig van de oppositie in ballingschap en vormen een politieke en veiligheidsinschatting, geen onafhankelijk bevestigde vaststelling.

Waarom het risico juist nu oploopt

Rond de deadline van ongeveer 26 juni kwamen drie escalatieroutes samen:

1. Oekraïne dreigde eenzijdig in Belarus in te grijpen als de relaisstations actief bleven .
2. Rusland kondigde een reactie op basis van het verdrag aan, waarbij de formulering ‘alle maatregelen’ ruimte laat voor een zeer brede militaire interpretatie .
3. Belarus verhardde zijn eigen houding, terwijl de oppositie waarschuwde voor mogelijke directe deelname aan de oorlog .

De nucleaire component maakt de situatie bijzonder riskant. Russische tactische kernwapens bevinden zich volgens de aangehaalde bronnen al in Belarus, en het verdrag noemt expliciet omstandigheden waarin Russische kernwapens ter verdediging van Belarus kunnen worden ingezet . Een Oekraïense aanval op Belarussische bodem — zelfs op communicatie-infrastructuur — zou door Moskou kunnen worden aangevoerd als aanleiding om de wederzijdse defensieclausule te activeren .

Dat betekent niet automatisch dat een kernwapen zou worden gebruikt. Wel kan een beperkte aanval de oorlog naar een tweede front uitbreiden en de drempel voor verdere escalatie verlagen. De uren rond het aflopen van het ultimatum vormden daarom het hoogste risicomoment: een Oekraïense poging om de apparatuur zelf uit te schakelen zou een directe confrontatie met Belarus en mogelijk met Russische eenheden kunnen uitlokken.

De kern van de crisis is daarmee niet alleen de aanwezigheid van de drone-relais. Het is de botsing tussen een Oekraïense poging om een concrete militaire capaciteit uit te schakelen en een Russisch veiligheidsverdrag dat Belarus onder een nucleair ondersteunde beschermingsparaplu plaatst.