De geboorte van Dionysos: vertaling en uitleg van een Griekse hymne

De hymne in het Nederlands

Sommigen zeggen dat je in Drakanon werd geboren, anderen op het winderige Ikaros, weer anderen op Naxos, voortreffelijke telg, o ingenaaide. Volgens nog anderen baarde Semele je, nadat zij zwanger was geworden, bij de diep kolkende rivier de Alfeios, voor Zeus, die zich in bliksems verheugt. 4

Weer anderen zeggen dat je in Thebe ter wereld kwam, o heerser, maar zij spreken niet de waarheid. Je vader, vader van mensen en goden, baarde je ver van de mensen, terwijl hij Hera met haar blanke armen daarvan onwetend hield. 4

Er is een Nyse, een hoog, met bos begroeid gebergte, ver van Fenicië en dicht bij de waterstromen van Egypte. En zij zullen voor hem vele beelden in tempels oprichten. En wat die drie betreft: mensen zullen je bij feesten om de drie jaar steeds volwaardige offers van honderd runderen brengen. 4

De zoon van Kronos knikte met zijn donkere wenkbrauwen. Zijn onsterfelijke lokken golfden vanaf het onsterfelijke hoofd van de heerser, en hij deed de grote Olympos schudden. Nadat hij zo had gesproken, knikte Zeus, bedreven in raad, nogmaals met zijn hoofd. 4

Wees ons gunstig gezind, o ingenaaide, o door vrouwen bezetene. Wij zangers bezingen je aan het begin en aan het einde; wie jou vergeet, kan zich de gewijde zang niet herinneren. En jij, Dionysos, o ingenaaide, wees zo gegroet, samen met je moeder Semele, die men ook Thyone noemt. 4

Wat vraagt om uitleg?

De opening zet verschillende verhalen over Dionysos’ geboorte naast elkaar. Bij Drakanon, Ikaros en Naxos blijft ‘werd geboren’ impliciet; pas in de passage over Semele staat het werkwoord voor ‘baren’ uitdrukkelijk in de zin. De dichter presenteert Thebe daarna niet als een gelijkwaardige mogelijkheid: de mensen die die plaats noemen, ‘spreken niet de waarheid’. 4

Opvallend is vervolgens de wisseling van onderwerp. In de passage over de Alfeios is Semele degene die Dionysos baart. In σὲ δʼ ἔτικτε πατήρ — ‘je vader baarde je’ — is juist de vader het grammaticale onderwerp. Die formulering blijft in de vertaling staan, ook al klinkt zij in het Nederlands ongewoon. 4

De woorden τὰ μὲν τρία zijn vertaald als ‘die drie’. De aangeleverde tekst zegt niet ondubbelzinnig waarop het getal betrekking heeft; de vertaling vult dat daarom niet in. Ook ‘ingenaaide’ vraagt om voorzichtigheid: de verbinding van Εἰραφιώτης met het Griekse werkwoord voor ‘naaien’ is een voorgestelde, geen zekere woordverklaring. 419

Grammatica in het kort

• οἳ … οἳ … οἳ: betrekkelijke vormen in het nominatief mannelijk meervoud, hier zelfstandig gebruikt als ‘sommigen … anderen’. φάσʼ is een verkorte vorm van φασί, ‘zij zeggen’. σʼ en σε betekenen ‘jou’. 4
• κυσαμένην is een aoristische participiumvorm, vrouwelijk enkelvoud in de accusatief, bij Σεμέλην (‘Semele’). τεκέειν is de epische infinitief van ‘baren’. 4
• δῖον γένος bestaat uit onzijdige enkelvoudsvormen die als aanspreking dienen; εἰραφιῶτα is een mannelijke vocatief. τερπικεραύνῳ staat in de datief bij Διί (‘Zeus’). 49
• ἔτικτε is een imperfectum, derde persoon enkelvoud, van τίκτω (‘baren’) — niet de aoristus ἔτεκε. κρύπτων (‘terwijl hij verborgen hield’) hoort bij πατήρ; Ἥρην (‘Hera’) is het lijdend voorwerp. 4
• ἀνθέον (‘bloeiend’) hoort bij ὄρος (‘berg’). In καί οἱ ἀναστήσουσιν betekent οἱ ‘voor hem’; ἀναστήσουσιν is een toekomende tijd, derde persoon meervoud. τριετηρίσιν staat in de datief meervoud en duidt de terugkerende feesten aan. 4
• νεῦσε, ἐλέλιξεν en ἐπένευσε zijn aoristische werkwoordsvormen. De twee vormen voor ‘knikken’ blijven in de vertaling afzonderlijke handelingen. ἀρχόμενοι (‘beginnende’) en λήγοντες (‘eindigende’) horen bij de zangers; ἥν verwijst terug naar Semele, die Θυώνην (‘Thyone’) wordt genoemd. 4

Woordenboek en woordvormen

θεῶν is de genitief meervoud van θεός, ‘god’: vandaar ‘vader van mensen en goden’. εἰραφιῶτα is een aanspreekvorm van Εἰραφιώτης. De mogelijke betekenis ‘ingenaaide’ is weergegeven zonder aan de hymne zelf toe te voegen waar Dionysos zou zijn ingenaaid. 419

Andere kernvormen zijn τεκέειν / ἔτικτε → τίκτω (‘baren’), γενέσθαι → γίγνομαι (‘ter wereld komen’), ἀναστήσουσιν → ἀνίστημι (‘oprichten’) en μεμνῆσθαι → μιμνήσκω (‘zich herinneren’). Hun verschillende onderwerpen en tijden bepalen mede hoe de gebeurtenissen in de vertaling op elkaar volgen. 4