De opkomst en val van de Britse East India Company

Voor een aandeelhouder in Londen was de Britse East India Company een bron van dividend. Voor een boer in Bengalen betekende zij een belastingaanslag. Voor een soldaat was zij werkgever, betaalmeester en bevelhebber. De onderneming begon als handelsavontuur, maar werd een territoriale macht met legers, rechtbanken en miljoenen mensen onder haar gezag. 12

Haar geschiedenis stelt een ongemakkelijke vraag die nog altijd actueel klinkt: wat gebeurt er wanneer het streven naar winst ook de macht krijgt om te regeren?

Op 31 december 1600 verleende koningin Elizabeth I een groep Londense kooplieden een charter met een Engels monopolie op handel in een immens gebied ten oosten van Kaap de Goede Hoop. 3 Het doel was aanvankelijk specerijenhandel, niet gebiedsverovering. Investeerders brachten kapitaal bijeen voor riskante zeereizen en deelden winst én verlies.

De Engelsen betraden echter geen leeg toneel. Portugese en Nederlandse rivalen waren al actief op de Aziatische zeeroutes, terwijl India zelf machtige staten, geavanceerde kredietnetwerken en wereldwijd begeerde textielnijverheid kende. 12 Toen schepen van de Company in 1608 Surat bereikten, waren zij afhankelijk van toestemming van Indiase machthebbers. De diplomaat Thomas Roe verkreeg later aan het hof van de Mogolkeizer Jahangir toestemming voor een Engelse handelspost in Surat. 3

De latere centra Madras, Bombay en Calcutta begonnen als kustnederzettingen voor handel, geen onvermijdelijke springplanken naar een imperium. 12 Dat blijkt ook uit de jaren 1680: toen de Company de strijd aanging met het Mogolrijk, werd zij verslagen en moest zij om vergiffenis vragen. 12

Haar blijvende voordeel ontstond geleidelijk. De onderneming beschikte over gebundeld kapitaal, handelsnetwerken over zee en politieke bescherming in Engeland. In 1657 kreeg zij een permanent aandelenkapitaal; na concurrentie van een rivaliserende Engelse onderneming werden beide bedrijven in 1709 samengevoegd. 12 De Company was dus nooit simpelweg een private onderneming die los van de staat opereerde. Koninklijke privileges maakten haar bestaan mogelijk.

Na de dood van Mogolkeizer Aurangzeb in 1707 brokkelde het centrale gezag af en streden regionale machten om invloed. Britse en Franse handelscompagnieën mengden zich in deze conflicten met troepen en steun aan rivaliserende vorsten. 8 Indiase bankiers, handelaren en politieke bondgenoten waren onmisbaar voor de opmars van de Company. 12

Ook haar legermacht rustte grotendeels op Indiase schouders. De zogeheten sepoys — Indiase soldaten, doorgaans onder Europees bevel — vormden de kern van de strijdkrachten. De legers groeiden door Indiase rekrutering en werden steeds vaker betaald uit Indiase belastinginkomsten. 4 De veroveraar was daarmee afhankelijk van de mensen die hij onderwierp.

In 1756 nam Siraj ud-Daulah, de nawab van Bengalen, Calcutta in na conflicten over versterkingen en privileges van de Company. Robert Clive keerde terug met een leger én een samenzwering. 12 Bij Plassey, op 23 juni 1757, onthielden bevelhebbers onder wie Mir Jafar de nawab hun steun. Invloedrijke financiële kringen steunden zijn afzetting. Siraj verloor en Mir Jafar werd nawab. 12

De beroemde Britse overwinning was dus ook een paleiscoup, mogelijk gemaakt door beloften waarvan Bengalen de rekening zou betalen.

Plassey opende de schatkist; Buxar maakte de machtspositie steviger. In 1764 versloegen de troepen van de Company een coalitie van de verdreven heerser van Bengalen, Awadh en de Mogolkeizer. 8 Een jaar later verleende keizer Shah Alam II de Company de diwani: het recht om inkomsten te innen in Bengalen, Bihar en Orissa. 8

Daarmee kon een handelsbedrijf belastinggeld gebruiken om exportproducten te kopen en troepen te onderhouden. 14 Inkomsten financierden verovering; verovering beloofde weer nieuwe inkomsten. Het verdienmodel had een gevaarlijke eigen dynamiek gekregen.

Daarna kwam de hongersnood in Bengalen. Mislukte regens en oogsttekorten droegen bij aan de crisis van 1769–1770, maar zware belastingeisen en gebrekkige hulpverlening verergerden de ramp. Miljoenen mensen stierven, al blijft de vaak genoemde schatting van tien miljoen doden omstreden. 12 De ramp was niet uitsluitend het gevolg van het weer, en ook niet elke sterfgeval is tot één besluit te herleiden. Wel legde zij een bestuursmodel bloot dat inkomsten onttrok zonder voldoende verantwoordelijkheid te nemen voor de bevolking die die welvaart voortbracht.

De macht van de Company reikte verder dan het slagveld. Agenten zetten textielproducenten onder druk met beperkende contracten, terwijl monopolies op onder meer zout een nieuwe inkomstenbron opleverden. 12 De onderneming was ook betrokken bij de handel in tot slaaf gemaakte mensen over de Indische Oceaan. 12 Later kregen Indiase textielproducenten zware concurrentie van de Britse industrie en van de handelsstructuren van het imperium, al verschilde de omvang en timing van die neergang per regio. 12

De boekhouding registreerde goederen. De menselijke prijs bleef vaak buiten beeld.

In Groot-Brittannië keerden medewerkers van de Company terug met fortuinen en politieke invloed. Zij kregen de spottende bijnaam nabobs. Privéverrijking betekende echter niet dat de onderneming zelf financieel gezond was. Oorlogen, schulden en financiële schokken dwongen haar in 1772 om staatssteun te vragen. 12

Daar zat de kerntegenstrijdigheid van haar succes: enorme macht in Azië, maar afhankelijkheid van de regering in Londen. Aandeelhouders wilden rendement; het parlement vreesde een faillissement. Indiërs hadden in geen van beide instituties een vergelijkbare stem.

De Regulating Act van 1773 vergrootte het parlementaire toezicht. Met Pitt's India Act van 1784 kwam een regeringsorgaan, de Board of Control, dat toezicht hield op politieke zaken. 12 Warren Hastings, de eerste gouverneur-generaal van Bengalen, werd later vanwege zijn optreden in India berecht in een impeachmentprocedure en in 1795 vrijgesproken. 8 Het proces dwong Groot-Brittannië na te denken over de vraag of verovering misbruik kon rechtvaardigen. De uitbreiding van de Company stopte er niet door.

De crisis van de onderneming had bovendien gevolgen aan de andere kant van de Atlantische Oceaan. De Tea Act van 1773 moest de verkoop van Company-thee in de Britse Amerikaanse koloniën stimuleren, maar riep verzet op tegen monopolie en belastingheffing. In Boston gooiden demonstranten thee van de Company in de haven. 12 Een poging om één imperiale onderneming te redden, hielp een conflict versnellen dat Groot-Brittannië uiteindelijk een ander imperium zou kosten.

In India was uitbreiding nooit vanzelfsprekend of moeiteloos. Haidar Ali van Mysore en zijn zoon Tipu Sultan boden langdurig tegenstand; Tipu sneuvelde in 1799 bij de verdediging van Seringapatam. 4 De Maratha-machten werden na opeenvolgende oorlogen verslagen, met 1818 als beslissend jaar. Punjab werd na oorlogen tegen de Sikhs in 1849 geannexeerd. 4 Ook in Birma breidde de Company haar macht uit, terwijl de terugtocht uit Kabul in 1842 de desastreuze grenzen van imperiale ambitie liet zien. 4

Verovering was slechts één methode. Via subsidiaire allianties moesten Indiase vorsten Britse troepen op hun grondgebied onderhouden en gaven zij hun zelfstandigheid in buitenlandse politiek op. 8 Op het platteland legde de Permanent Settlement van 1793 in Bengalen de belastingverplichting vast voor zamindars, grootgrondbezitters en belastinginners. Dat versterkte hun positie, zonder boeren zekerheid te bieden. Elders golden andere regelingen met individuele boeren of dorpsgemeenschappen. 12 In al deze systemen bleef de druk om inkomsten te innen een terugkerend gegeven.

Ook China werd onderdeel van het bedrijfsmodel. Voor de aankoop van Chinese thee had de Company zilver nodig. Zij veilde daarom in India geproduceerde opium aan particuliere handelaren, die de drug China binnensmokkelden ondanks Chinese verboden. 12 Verslaving en de uitstroom van zilver leidden tot een confrontatie. In 1839 trad commissaris Lin Zexu in Kanton op tegen de handel. Groot-Brittannië begon daarop oorlog; het Verdrag van Nanking van 1842 opende havens en droeg Hongkong over aan de Britten. 12

Het was een oorlog van de Britse staat, maar opium uit gebieden onder Company-bestuur stond centraal in het commerciële systeem erachter. 12

Intussen verdween de handelscompagnie zelf al langzaam. Het parlement beëindigde in 1813 het grootste deel van haar Indiase handelsmonopolie en in 1833 ook haar resterende commerciële rol. 12 De Company bleef wel bestuurder van Britse gebieden in India, maar was niet langer een handelsbedrijf in de oorspronkelijke betekenis.

Haar bestuur veranderde niet alleen grenzen, maar ook de samenleving. Rechtbanken, landmetingen, Engelstalig onderwijs, spoorwegen en telegrafie vergrootten het bereik van de administratie. 8 Hervormingen omvatten het verbod op sati in 1829 — de praktijk waarbij een weduwe op de brandstapel van haar overleden echtgenoot stierf — gesteund door Indiase hervormers zoals Rammohan Roy. 8

Maar hervorming bestond naast raciale hiërarchie, druk van missionarissen en de koloniale overtuiging dat Indiërs niet in staat zouden zijn zichzelf te besturen. 2

Onder gouverneur-generaal Dalhousie werd de Doctrine of Lapse toegepast: vorstenstaten konden worden geannexeerd wanneer de Company een geadopteerde erfgenaam niet erkende. Jhansi was een van die staten. 11 Awadh werd in 1856 op een andere grond ingelijfd: vermeend wanbestuur. 11 Vorsten verloren hun tronen, landeigenaren invloed en soldaten zagen hun thuisgebied opgeslokt worden door de Company.

Binnen het leger van Bengalen groeide de onvrede door slechte betaling, beperkte promotiekansen en voorwaarden voor dienstverband. De angst voor religieuze inmenging werd versterkt door nieuwe geweerpatronen die volgens geruchten waren ingevet met koeien- en varkensvet — onaanvaardbaar voor respectievelijk veel hindoes en moslims. 2 De patroon was de vonk; het opgestapelde wantrouwen was het kruit.

Op 10 mei 1857 kwamen sepoys in Meerut in opstand en marcheerden naar Delhi. Daar werd Bahadur Shah Zafar de symbolische heerser van de opstand. De strijd breidde zich uit over grote delen van Noord- en Centraal-India. 1 Rani Lakshmibai, Nana Sahib en Begum Hazrat Mahal traden naar voren als leiders, maar hun doelen waren niet identiek. Veel Indiërs steunden de Britten eveneens. 11

De gebeurtenissen waren veel meer dan een militaire muiterij, maar ook geen eenduidige nationale onafhankelijkheidsoorlog.

De strijd ging gepaard met terreur. Opstandelingen doodden Britse burgers, onder wie vrouwen en kinderen. Britse troepen reageerden met executies, verwoesting van dorpen en meedogenloze represailles. 1 Met versterkingen en Indiase bondgenoten heroverden de Britten Delhi en sloegen zij de belangrijkste centra van verzet in 1858 neer. 1

De Company overleefde het slagveld, maar verloor haar gezag. In 1858 droeg het Britse parlement het bestuur over India over aan de Kroon. 12 De onderneming bleef als financiële huls bestaan tot zij in 1874 werd ontbonden. 12

Dat betekende niet dat India bevrijd was. Groot-Brittannië verwijderde de zakelijke tussenlaag en erfde het imperium dat de Company had helpen opbouwen.

De erfenis van de East India Company is daarom meer dan een waarschuwing tegen hebzucht. Het is een verhaal over de instituties die haar macht legitimeerden, de allianties die haar droegen en de mensen die de prijs betaalden. Een charter beloofde handel. Er volgde een imperium. De onderneming verdween uiteindelijk; de gevolgen niet.