Europa’s energiecrisis: duurdere brandstof, stroom en verwarming zetten huishoudens onder druk

De nieuwe Europese energieschok is vooral een crisis van aanvoer en energiezekerheid. Schade aan infrastructuur in de Perzische Golf en verstoringen van de scheepvaart door de Straat van Hormuz hebben de mondiale stromen van olie en vloeibaar aardgas (LNG) ingeperkt. Tegelijk gaat Europa de winter in met lage gasvoorraden en minder ruimte om wegvallende Russische volumes op te vangen. Het gevolg: hogere rekeningen voor brandstof en verwarming, duurdere elektriciteit en vervoer, minder koopkracht en hernieuwde inflatiedruk. 315

Waarom energie opnieuw duurder wordt

• De verstoring rond Hormuz heeft volgens de beschikbare ramingen circa 15% van de over zee vervoerde olie en 20% van de LNG-stromen geraakt. De ECB schat dat ongeveer 20 miljoen vaten olie per dag – circa een vijfde van het wereldwijde olieaanbod – tijdelijk werd onderbroken. Daardoor stijgen niet alleen de prijzen van olie en LNG, maar ook die van vracht, verzekering en geraffineerde brandstoffen. 312
• Duurder gas werkt vaak door in de groothandelsprijs van elektriciteit, omdat gascentrales geregeld de marginale producent zijn: de centrale die de prijs op de elektriciteitsmarkt bepaalt. Olieprijzen vertalen zich daarnaast rechtstreeks in hogere prijzen voor benzine, diesel en stookolie.
• De kwetsbaarheid is groter door uitzonderlijk lage EU-gasvoorraden aan de vooravond van de winter en door onvoldoende investeringen in alternatieve aanvoer, hernieuwbare energie en elektriciteitsnetten, aldus de Europese Rekenkamer. 15
• De juridisch vastgelegde afbouw van Russisch gas zorgt op korte termijn voor een extra vervangingsopgave. Russisch LNG moet eind 2026 volledig zijn uitgebannen; de bredere uitfasering van Russisch pijpleidinggas volgt in 2027. 57

Wat merken Griekenland, Cyprus, Noord-Macedonië en Italië?

Griekenland

Duurdere benzine, diesel en stookolie raken huishoudens die afhankelijk zijn van de auto, de eilanden en het vervoer rond het toerisme. Hogere stroom- en voedselprijzen drukken eveneens op de koopkracht. Energie-intensieve bedrijven, boeren en veerbootmaatschappijen krijgen te maken met hogere operationele kosten.

Griekenland heeft voor drie maanden de winstmarges op brandstof en supermarktproducten begrensd om speculatie tegen te gaan. Het land zette ook dieselsteun, steun voor de landbouw en het vrijgeven van strategische olievoorraden in. 43

Cyprus

Cyprus is als eiland met beperkte energieverbindingen met andere landen en een grote afhankelijkheid van ingevoerde brandstoffen bijzonder gevoelig voor schokken in olieproducten en scheepvaartkosten. Duurdere elektriciteit en vervoer kunnen snel doorwerken in huishoudbudgetten, toerisme en kleine ondernemingen. De beschikbare informatie onderbouwt geen specifieke nieuwe Cypriotische maatregel of prijsniveau.

Noord-Macedonië

Hogere kosten voor ingevoerde elektriciteit, gas en olie zetten zowel huishoudbudgetten als de concurrentiepositie van de industrie onder druk. Als tarieven worden gesubsidieerd, kan dat ook de overheidsfinanciën belasten. Omdat Noord-Macedonië niet tot de eurozone behoort, spelen bovendien wisselkoers- en financieringsrisico’s mee. De beschikbare informatie onderbouwt geen specifieke nieuwe noodmaatregel.

Italië

In Italië wegen hogere gas- en elektriciteitsprijzen zwaar op industrie, logistiek, landbouw en huishoudens. Duurdere diesel en benzine maken goederenvervoer kostbaarder en kunnen zo ook voedselprijzen opdrijven. Door de hoge staatsschuld is brede financiële steun voor energie voor Italië extra gevoelig, vooral wanneer de marktrentes oplopen. De beschikbare informatie onderbouwt geen specifiek huidig Italiaans noodpakket.

Welke maatregelen overheden kunnen nemen

Op EU-niveau wordt gesproken over een herleving van instrumenten uit de gascrisis van 2022. Daarbij gaat het mogelijk om gecoördineerde vraagreductie, maatregelen voor opslag en leveringszekerheid, steun voor consumenten en optreden tegen buitensporig marktgedrag. 3

De meest directe nationale opties zijn gerichte steun voor brandstof of verwarming, compensatie op de energierekening, tijdelijke verlagingen van belastingen of heffingen, prijs- en margecontroles, steun voor boeren en energie-intensieve bedrijven, het vrijgeven van strategische olievoorraden en snellere investeringen in hernieuwbare energie, netten en LNG-infrastructuur.

Dergelijke ingrepen kunnen de directe klap voor consumenten dempen. Brede subsidies hebben echter een nadeel: ze zijn duur, verminderen de prikkel om energie te besparen en kunnen de inflatie aanjagen wanneer ze onvoldoende gericht zijn.

Inflatie, ECB en financiële markten

De energieprijsstijging heeft de inflatie in de eurozone al opgestuwd. De energie-inflatie liep in april op tot 10,9%, na 5,1% in maart, terwijl ook de voedselinflatie toenam. 10

In de ECB-basisraming van maart werd voor het tweede kwartaal gerekend met olie rond 90 dollar per vat en gas rond € 50 per MWh. De centrale bank verwachtte dat de energieschok de inflatie zou verhogen en de koopkracht zou aantasten. Bij een langere of grotere verstoring is die aanname waarschijnlijk te optimistisch. 8

Voor de ECB ontstaat een klassiek stagflatie-dilemma: hogere energieprijzen drukken productie en reële inkomens, maar aanhoudende inflatie of doorwerking in lonen en andere prijzen kan juist een strakker rentebeleid vereisen. In juni verhoogde de ECB haar belangrijkste rentetarieven met 25 basispunten; de depositorente kwam daarmee op 2,25%. 6

Ook financiële markten voelen de schok. Overheden en bedrijven kunnen duurder lenen, energie-intensieve sectoren kunnen onder druk komen en het risico voor consumentenbedrijven neemt toe. De marktgebaseerde kosten voor bedrijfsobligaties stegen in maart naar 3,9%, van 3,5% in februari. 10

Waarom de winter extra spannend is

• Lage voorraden: Gasopslag is de buffer voor koud weer, leveringsproblemen en vertragingen van LNG-ladingen. Met een lagere beginvoorraad moet Europa juist in het winterseizoen harder concurreren om LNG op de spotmarkt. 15
• Risico rond de Perzische Golf: Schade aan energie-infrastructuur en beperkte doorvaart via Hormuz verminderen de fysieke aanvoer. Zelfs wanneer ladingen worden omgeleid, lopen vracht-, verzekerings- en leveringsrisico’s op. 312
• Kloof in de uitvoering van REPowerEU: Volgens de auditors investeert de EU onvoldoende om de doelen van diversificatie, hernieuwbare energie en uitbreiding van het elektriciteitsnet te halen. Dat belemmert een structureel weerbaarder energiesysteem. 15
• Verbod op Russisch LNG: Het uitfaseren van Russisch LNG past bij het doel om de afhankelijkheid te verminderen, maar haalt ook een flexibele bron van aanbod uit de markt op een moment dat andere LNG-routes kwetsbaar zijn. Zonder voldoende vervangende contracten, opslag en infrastructuur neemt het risico op hoge prijzen en schaarste in de winter toe. 57

De kernvraag is hoe lang de verstoring duurt. Een korte onderbreking rond Hormuz kan worden opgevangen met voorraden, strategische reserves en omleidingen. Duurt zij voort en valt dit samen met een koude winter en minder beschikbaar Russisch LNG, dan nemen de risico’s op rantsoenering, hogere overheidskosten en hardnekkige inflatie aanzienlijk toe.