Iran verlegt zijn machtsstrategie naar directe dwang

Iran voert zijn regionale strategie steeds directer en zichtbaarder vanuit de staat zelf uit. In plaats van vooral te steunen op bevriende gewapende groepen en ontkenbare druk, combineert Teheran raket- en droneaanvallen met dwang rond de Straat van Hormuz en dreigementen tegen energie-infrastructuur in de Golf. De inzet lijkt de prijs van voortzetting van het conflict op te drijven voor de Verenigde Staten, regeringen in de regio en de mondiale energiemarkt — terwijl Iran de-escalatie als onderhandelingsmiddel in eigen hand wil houden. 68

Van indirecte druk naar directe vergelding

De duidelijkste verandering is hoe openlijk Iran zelf optreedt. Reuters meldde dat Iran begin september ballistische raketten afvuurde op twee Amerikaanse marineschepen, waarna Amerikaanse troepen drie Iraanse vaartuigen aanvielen. Iran waarschuwde vervolgens dat nieuwe aanvallen een snellere en pijnlijkere reactie zouden kunnen uitlokken. 4

Eerdere berichtgeving beschreef Iraans raketvuur op wat Teheran Amerikaanse doelen in Jordanië, Bahrein, Koeweit en Irak noemde, na een nieuwe golf Amerikaanse aanvallen. 9 Daarmee staan Iraanse staatsmiddelen — en niet alleen bevriende gewapende groeperingen — nadrukkelijker centraal in afschrikking en vergelding.

Dat maakt de dwang sneller en directer, maar ook minder ontkenbaar. Rechtstreekse aanvallen kunnen bereik en vastberadenheid meteen tonen, maar geven tegenstanders ook herkenbare militaire doelen en verkorten de weg naar escalatie.

De Straat van Hormuz als onderhandelingsmiddel

De Straat van Hormuz is het economisch zwaarst wegende onderdeel van Teherans strategie geworden. Voor het conflict liep ongeveer een vijfde van de wereldwijde olie- en lng-transporten door deze waterweg. 8 Iran heeft de doorgang beperkt sinds de Amerikaans-Israëlische aanvallen van 28 februari, terwijl Washington en Teheran publiekelijk twisten over wie de route beheerst. 68

Iraanse functionarissen koppelen toegang over zee aan politieke voorwaarden. Mohsen Rezaei, secretaris van de Opperste Nationale Veiligheidsraad, zei dat beëindiging van de regionale oorlog een van Teherans voorwaarden was om de zeestraat weer te openen. Hij zei ook dat Iran en Oman overeenstemming hadden bereikt over een transitrichting via een aangewezen centraal kanaal. 2

Dat wijst op gestuurde ontwrichting, niet louter op volledige sluiting. Teheran kan toegang, routes en beperkingen als onderhandelingshefboom gebruiken, terwijl het beperkt commercieel verkeer mogelijk houdt. Iran zei later een nieuwe beperkingszone in de Golf en kaarten voor een nieuwe scheepvaartcorridor te zullen aankondigen; schepen die de zone binnenvaren, kunnen op een sanctielijst worden geplaatst. 3

Druk op Hormuz schaadt Iran ook zelf

Druk op Hormuz kan olieprijzen, verzekeringen, scheepvaart en de politieke afwegingen van Golfstaten beïnvloeden. Maar dezelfde verstoring beperkt ook Iran. Reuters meldde in september dat Iran ongeveer zeven weken lang geen betekenisvolle hoeveelheden ruwe olie door de zeestraat had verscheept. 15

Daarin schuilt de centrale afruil voor Teheran: hoe effectiever het de vaarweg ontregelt, hoe hoger de internationale kosten die het kan opleggen. Maar ook hoe groter de economische last voor Iran zelf wordt — en hoe sterker de prikkel voor tegenstanders om de Iraanse maritieme capaciteit aan te pakken of alternatieve routes te ontwikkelen.

Hardere veiligheidskoers

De wisseling in de top heeft het veiligheidsbeleid extra centraal gezet. Mohsen Rezaei werd in augustus benoemd tot secretaris van de Opperste Nationale Veiligheidsraad, als opvolger van Mohammad Baqer Zolqadr. Dit orgaan coördineert het Iraanse veiligheids- en buitenlandbeleid. Reuters omschreef Rezaei als een prominente hardliner en een nauwe bondgenoot van opperleider Mojtaba Khamenei. 12

Rezaei is ook een belangrijke publieke stem geworden in de campagne rond Hormuz. Hij formuleerde voorwaarden voor heropening van de zeestraat en sprak over de voorgestelde corridor en beperkingszone. 23 Dat bewijst op zichzelf geen volledig eensgezind besluitvormingssysteem, maar laat wel zien dat maritieme dwang wordt uitgedragen via Irans hoogste veiligheidsinstellingen.

Tegelijk blijft de politieke positie van het regime beperkt door de binnenlandse kosten van de oorlog. Reuters meldde een inflatie op jaarbasis van 66% in de maand vóór zijn rapport van eind augustus en schreef dat functionarissen vreesden dat extra financiële druk onrust kon uitlokken. 1 Een sterker geconcentreerde veiligheidskoers betekent dus niet automatisch dat het regime ook binnenlands weerbaarder is.

Zo ziet de opkomende doctrine eruit

De beschikbare aanwijzingen wijzen op een hybride strategie:

• Directe militaire vergelding: raketten en drones kunnen Amerikaanse en regionale doelen bereiken zonder tussenpersonen. 49
• Economische dwang: scheepvaartbeperkingen en de dreiging voor energiebelangen in de Golf verhogen de kosten buiten het slagveld. 368
• Voorwaardelijke de-escalatie: een transitrichting en voorwaarden voor heropening bieden een mechanisme om maritieme toegang te ruilen voor politieke concessies. 213
• Aanhoudende regionale druk: Iran kan nog steeds voordeel halen uit relaties met bevriende actoren, maar de huidige gebeurtenissen tonen een grotere nadruk op middelen die de Iraanse staat rechtstreeks beheerst.

Grootste gevaar: escalatie zonder duurzaam akkoord

Diplomatie heeft het conflict niet tegen nieuwe confrontaties beschermd. Een tijdelijk staakt-het-vuren dat in juni werd bereikt, viel later uiteen, terwijl onderhandelingen vastliepen onder bijkomende Amerikaanse economische druk, aldus Reuters. 18

Het risico is niet alleen een volledige sluiting van Hormuz. Een aanval op een schip, een aanval op energie-infrastructuur in de Golf of een nieuw treffen met Amerikaanse troepen kan zorgvuldig gedoseerde dwang doen omslaan in bredere regionale escalatie. Irans aangepaste strategie laat zien dat het nog steeds hoge kosten kan opleggen. De zwakte is dat het inzetten van die hefboom steeds vaker directe militaire en economische tegenmaatregelen uitlokt. 4615