PISA 2025: intensief gebruik van AI-chatbots voor schoolwerk hangt samen met lagere wetenschappenscores

PISA 2025 geeft vooral een waarschuwing over de manier waarop leerlingen generatieve AI gebruiken, niet een eenvoudig antwoord op de vraag of scholen chatbots wel of niet moeten toestaan. Bij meer dan 760.000 vijftienjarigen in 91 landen en economieën hing frequent chatbotgebruik voor taken die het eigen lezen, onderzoeken of schrijven kunnen vervangen samen met lagere prestaties voor natuurwetenschappen. Het gaat om observationele vergelijkingen: daaruit volgt niet dat AI-gebruik zélf de scoreverschillen veroorzaakte. 14

De opvallendste uitkomst: 28 punten verschil

Leerlingen die aangaven AI nooit of bijna nooit te gebruiken om een schrijfopdracht op te stellen, haalden gemiddeld 509 punten op de PISA-toets natuurwetenschappen. Bij dagelijks of bijna dagelijks gebruik voor die taak was dat 481 punten: een verschil van 28 punten, ook na correctie voor sociaaleconomische achtergrond. 25

Een vergelijkbaar patroon kwam naar voren bij AI-gebruik voor eerste onderzoek naar een onderwerp of voor het samenvatten van opgegeven teksten. Volgens de berichtgeving bedroegen de verschillen bij zulke specifieke toepassingen gemiddeld circa 20 punten; bij frequent samenvatten van leeswerk liep het verschil op tot bijna 30 punten. 612

Dat betekent niet dat een chatbot bij een individuele leerling per se tot een lagere score leidt. Leerlingen die vaak AI gebruiken kunnen ook verschillen in eerdere prestaties, motivatie, thuissituatie, kwaliteit van het onderwijs of het soort opdrachten dat zij krijgen. De zorgvuldige conclusie is dus beperkter: intensief gebruik waarbij AI taken overneemt, en zwakkere resultaten voor natuurwetenschappen, kwamen in de PISA-data samen voor. 4

AI voor schoolwerk is al gangbaar

Slechts 14% van de leerlingen zei AI helemaal niet voor schoolwerk te gebruiken. Dat betekent dat 86% er ten minste af en toe gebruik van had gemaakt. Het aandeel niet-gebruikers verschilde sterk per onderwijssysteem: van ongeveer vier op de tien leerlingen in Japan tot circa 4% in Vietnam. 1

Daarmee is de vraag voor scholen niet meer óf leerlingen chatbots tegenkomen. De vraag is hoe lessen ruimte houden voor lezen, redeneren, bronnen beoordelen en zelfstandig schrijven.

Niet alleen de frequentie, ook het doel telt

De samenhang bleek niet lineair. Matig gebruik — ongeveer één of twee keer per week — en vooral gebruik waarbij leerlingen AI inzetten als hulp bij het leren, hing in de berichtgeving samen met betere resultaten dan zowel dagelijks gebruik als helemaal geen gebruik. 9

Een chatbot vragen om feedback op een uitleg, andere voorbeelden of controlevragen is iets anders dan zonder eigen controle een samenvatting, onderzoeksnotities of een eerste versie van een opdracht laten produceren.

De gegevens laten dus niet zien dat elk gebruik van AI leren schaadt. Ze wijzen er wel op dat AI gebruiken als snelle omweg rond het denkwerk van lezen, schrijven en bewijs controleren slecht kan aansluiten bij de vaardigheden die PISA meet.

Leer leerlingen AI beoordelen, niet alleen bedienen

Onderwijs in het kritisch beoordelen van AI lijkt verschil te maken. Onder frequente gebruikers scoorden leerlingen die hadden geleerd om door AI gegenereerde informatie te beoordelen ongeveer 13 punten hoger dan leeftijdgenoten die die instructie niet hadden gekregen. 4

Een bruikbaar model in de klas is daarom AI als steunconstructie, niet als kruk: een hulpmiddel dat leerlingen moeten bevragen, verifiëren en verbeteren. Een docent kan bijvoorbeeld verlangen dat leerlingen:

• ongefundeerde beweringen of fouten in een AI-antwoord aanwijzen;
• een antwoord naast de opgegeven bronnen leggen;
• de redenering achter hun uiteindelijke antwoord uitleggen;
• een AI-tekst in eigen woorden herzien; en
• vastleggen wat de tool heeft bijgedragen en wat zij zelf hebben aangepast.

Zo blijven leerlingen verantwoordelijk voor het denkwerk waar leren uit voortkomt, in plaats van alleen voor een verzorgd eindproduct.

Een uitkomst tegen de achtergrond van bredere leerachteruitgang

De AI-bevindingen verschijnen terwijl prestaties in OESO-landen breder zijn gedaald. Tussen 2015 en 2025 daalde de gemiddelde leesvaardigheid met 28 punten en wiskunde met 22 punten; voor natuurwetenschappen bedroeg de daling in dezelfde periode 7 punten. 17

Die langetermijnontwikkeling kan niet uitsluitend aan generatieve AI worden toegeschreven. De neerwaartse trend begon al voordat chatbots op grote schaal beschikbaar waren. Berichtgeving rond de publicatie wijst ook op bredere druk door betrokkenheid bij school, lezen en digitale afleiding. 13

Wat scholen uit PISA 2025 kunnen halen

PISA 2025 pleit voor een voorzichtige, op bewijs gebaseerde aanpak — niet voor de stelling dat elk gebruik van AI door leerlingen moet worden verboden. Scholen kunnen beter onderscheiden tussen AI die leren ondersteunt en AI die het denkwerk van de leerling vervangt.

Bij belangrijke lees-, onderzoeks- en schrijfopdrachten moeten leerlingen zelf verantwoordelijk blijven voor het onderliggende werk. Waar AI is toegestaan, kan het gebruik worden ingebed in controle, uitleg en herziening. De kern is eenvoudig: de onderwijswaarde van een chatbot hangt minder af van de vraag of die aanwezig is, dan van de vraag of hij leerlingen dieper laat nadenken — of hun juist helpt dat nadenken te vermijden. 49