Europa richt zich op bankwinsten: wat betekent Italië's voorgestelde heffing van 5%?

Europese banken boeken sterke resultaten en komen daardoor nadrukkelijker in beeld bij regeringen die begrotingstekorten willen dichten zonder brede belastingverhogingen of forse bezuinigingen. De discussie speelt onder meer in het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk, Portugal, Zweden en Italië. De politieke vraag is telkens dezelfde: welk deel van de winst die banken mede dankzij hogere rentes maken, moet terugvloeien naar de schatkist? 3

Italië staat centraal in de nieuwste voorstellen. De Lega wil in het kader van de begroting voor 2027 gedurende drie jaar een jaarlijkse bijdrage van 5% vragen van de tien grootste banken van het land. Het plan is nog niet omgezet in wetgeving. Cruciale onderdelen, zoals de precieze grondslag, de reikwijdte en eventuele verrekening met andere belastingen, zijn dus nog onbekend. 211

Waarom banken een aantrekkelijk doelwit zijn

Hogere rentes hebben bij veel banken de netto rente-inkomsten — het verschil tussen ontvangen en betaalde rente — opgestuwd. Daardoor bleven de winsten van Europese kredietverstrekkers uitzonderlijk sterk. Politiek is dat goed verkoopbaar: banken lijken te profiteren van dezelfde renteomgeving die hypotheken, leningen en andere financiering duurder heeft gemaakt voor huishoudens en bedrijven. 315

De Britse cijfers tonen de schaal van die discussie. HSBC, NatWest, Barclays en Lloyds maakten samen in de afgelopen vijf jaar £200 miljard winst vóór belasting, volgens berichtgeving die in het debat over Europese meevallerheffingen wordt aangehaald. 8

Daarmee is de economische afweging niet beslecht. Banken waarschuwen dat extra belastingen hun ruimte voor kredietverlening en investeringen kunnen beperken en een land minder aantrekkelijk kunnen maken als financieel centrum. In het Verenigd Koninkrijk zou een nieuwe meevallerbelasting bovendien boven op de vennootschapsbelasting, de bankentoeslag en de bestaande bankheffing komen.

Wat weten we over de Italiaanse heffing van 5%?

Volgens het voorstel van de Lega betalen de tien grootste Italiaanse banken drie jaar lang jaarlijks 5% over hun winst. De opbrengst moet bijdragen aan de overheidsfinanciën via de begroting voor 2027. 2

De partij schat de opbrengst op €2 miljard tot €3 miljard. Dat is een politieke raming en geen officiële opbrengstenprognose in een gepubliceerd wetsontwerp. Zonder uitgewerkte belastingregels kan dit bedrag niet worden beschouwd als een gegarandeerde jaarlijkse opbrengst, noch als een betrouwbaar totaal voor drie jaar. 711

Het voorstel is gerichter dan een heffing voor de hele sector: het richt zich op de grootste banken en gebruikt winst als basis. Ook wijkt het af van de eerdere Italiaanse aanpak. In 2023 voerde Italië een eenmalige belasting van 40% in op de ‘extra’ netto rente-inkomsten, gemeten ten opzichte van een benchmark uit 2021, in een periode van uitzonderlijk hoge rentes. 15

Italië heeft de financiële sector al vaker aangesproken voor begrotingsmiddelen. In 2024 stelde de regering dat maatregelen bij binnenlandse banken en verzekeraars €3,5 miljard zouden opleveren voor de zorg en kwetsbare groepen. Daarmee is de sector een terugkerend aandachtspunt in het Italiaanse begrotingsbeleid geworden. 4

Europa kent geen uniform model voor bankbelastingen

De belangrijkste vraag is niet alleen hoe hoog een tarief is, maar waarover het wordt geheven. Landen kunnen kijken naar winst, omzet, verplichtingen op de balans of specifieke transacties.

• Heffingen op winst of opbrengsten: De Italiaanse 5%-maatregel zou gelden voor de winst van de grootste banken. Spanje hanteerde voor 2023–2025 een toeslag van 4,8 procentpunt op de netto-omzet van banken; de regering heeft aangegeven die heffing permanent te willen maken. 15
• Stabiliteitsheffingen op verplichtingen: Portugal kent sinds 2011 een bankheffing over de totale verplichtingen, na aftrek van eigen vermogen en achtergestelde schuld. Daarnaast bestaat er een solidariteitstoeslag. Zweden gebruikt eveneens verplichtingen als grondslag, na aftrek van eigen vermogen en gegarandeerde deposito's. 112
• Bestaande belastingen plus mogelijke nieuwe heffingen: Britse banken betalen al 25% vennootschapsbelasting, een bankentoeslag van 3% op relevante winsten boven een groepsvrijstelling van £100 miljoen en een bankheffing. Een eventuele meevallerbelasting zou dus aanvullend zijn.
• Belastingen op financiële transacties: Frankrijk kiest weer voor een andere route: daar geldt belasting op de aankoop van aandelen van bepaalde grote beursgenoteerde ondernemingen en een aparte heffing op bepaalde hoogfrequente handel. Dat is geen directe belasting op bankwinsten.

Dit verschil in grondslag is doorslaggevend. Een heffing op verplichtingen kan ook drukken wanneer winsten dalen. Een winstbelasting beweegt directer mee met de resultaten. Een heffing op omzet of rente-inkomsten kan pijn doen, zelfs als kredietverliezen of krappere marges de nettowinst al hebben aangetast.

Hoeveel geld kan het opleveren?

De Italiaanse schatting van €2 miljard tot €3 miljard is voorlopig de duidelijkste indicatie voor de voorgestelde 5%-heffing. Door het ontbreken van wetstekst en technische uitwerking is een degelijk totaalbedrag voor drie jaar echter niet te berekenen. 711

In andere landen lopen de ramingen uiteen, afhankelijk van het ontwerp. De Zweedse sociaaldemocraten hebben een tijdelijke belasting op netto rente-inkomsten voorgesteld die volgens hen circa 12,6 miljard Zweedse kronen zou opbrengen, ongeveer $1,3 miljard. Citi schatte dat de heffing maximaal 9% van de winst vóór belasting van Zweedse banken in 2027 zou kunnen bedragen.

Het Spaanse plan voor een meevallerbelasting uit 2022 was bedoeld om in twee jaar €3 miljard bij banken op te halen. De latere regeling legde de toeslag van 4,8% op aan binnenlandse bankomzet boven een vastgelegde drempel. 815

Een Europees totaalbedrag zou misleidend zijn. De plannen bevinden zich in uiteenlopende stadia, de belastinggrondslagen verschillen en meerdere voorstellen zijn nog omstreden of niet ingevoerd. Wel is duidelijk dat de zoektocht naar inkomsten breed leeft; er bestaat alleen geen betrouwbare gezamenlijke opbrengstenraming voor Europa.

De politieke strijdpunten

Voorstanders presenteren bankheffingen als een gerichte bijdrage van ondernemingen die van de hoge rente hebben geprofiteerd. De Italiaanse Lega zegt dat de opbrengst kan worden ingezet voor gezinnen, bedrijven en veiligheidsmaatregelen. Minister van Economie Giancarlo Giorgetti stelt dat de sector te maken heeft met economische rentes en beperkte concurrentie. 7

Tegenstanders wijzen op het risico dat kapitaal vertrekt, investeringen afnemen en kosten worden doorberekend aan klanten. In Zweden is gewaarschuwd dat een tijdelijke bankbelasting de hypotheeklasten voor huishoudens kan verhogen. In het Verenigd Koninkrijk waarschuwen vertegenwoordigers van de sector dat extra belasting de kredietverlening, investeringen en de concurrentiepositie van het financiële centrum kan schaden.

In Frankrijk maakt de discussie deel uit van een breder begrotingsconflict. Jordan Bardella, leider van Rassemblement National, heeft gezegd dat zijn partij belastingverhogingen voor huishoudens en ondernemingen zal bestrijden. Dat onderstreept hoe moeilijk het kan zijn om steun te krijgen voor nieuwe fiscale maatregelen, zelfs bij grote tekorten. 17

Wat betekent dit voor beleggers?

De directe kosten van een tijdelijke heffing zijn maar één onderdeel van de beleggingsanalyse. Beleggers willen ook weten of een regering de maatregel echt als eenmalig beschouwt, deze telkens verlengt of na politieke druk opnieuw vormgeeft.

De Italiaanse ervaring van 2023 laat zien waarom duidelijkheid zwaar weegt. Na de aankondiging van een windfall tax volgde een stevige verkoopgolf op de beurs. De regering verduidelijkte daarna snel dat de heffing zou worden begrensd op 0,1% van de activa van banken; het ministerie van Financiën verwachtte vervolgens minder dan €3 miljard op te halen. 16

Bij de huidige plannen zijn de looptijd, belastinggrondslag, drempels en eventuele verrekening met andere belastingen dus cruciaal. Scope Ratings acht de voorgenomen Italiaanse heffing waarschijnlijk niet groot genoeg om de kredietprofielen van banken wezenlijk te verzwakken, maar ziet wel een risico voor de interesse van beleggers en een mogelijke stimulans voor verdere consolidatie in de sector. 11

De kern is eenvoudig: hoge bankwinsten maken de sector aantrekkelijk voor regeringen die snel inkomsten zoeken. Maar een onduidelijk belastingbeleid kan even snel een risico worden voor winstverwachtingen en beurswaarderingen. Voor beleggers telt daarom niet alleen het percentage van de heffing, maar vooral of het fiscale kader helder, begrensd en voorspelbaar is.