Klimaatextremen in het Amazonegebied versnellen, ook in een vroeger veerkrachtige regio

De belangrijkste conclusie van de op 9 september verschenen studie is niet alleen dat het Amazonegebied opwarmt. Het onderzoek laat zien dat gevaarlijke extremen in het droge seizoen sneller en ongelijker toenemen — ook in gebieden die tot nu toe als relatief veerkrachtig golden. Vooral centraal-noordelijk Amazonia komt naar voren als nieuw brandpunt van extreme hitte en watertekort, naast het zuiden van het Amazonegebied, dat in het algemeen nog altijd het snelst opwarmt. 28

Meer dan 700.000 vierkante kilometer zwaar getroffen

Minstens 10% van het Amazonebekken, een gebied van meer dan 700.000 km², zag de extreme temperaturen in het droge seizoen met minstens 0,75 °C per decennium stijgen. Sinds 1981 komt dat neer op een toename van meer dan 3,22 °C. 2

Dat tempo ligt fors boven de gemiddelde ontwikkeling in het gehele bekken. De studie becijfert de gemiddelde temperatuurstijging in Amazonia op circa 0,21 °C per decennium. Eerder satellietonderzoek schatte de gemiddelde opwarming tijdens het droge seizoen sinds begin jaren tachtig op ongeveer 0,27 °C per decennium. 24

Die gemiddelden kunnen de ernstigste risico's verhullen. De onderzoekers analyseerden klimaatverandering op hoge ruimtelijke resolutie en keken niet alleen naar de middelste waarde, maar ook naar uitzonderlijk hete en droge omstandigheden. Juist deze hitte-extremen en temperatuurgerelateerde watertekorten veranderen sneller dan de gemiddelde trend, vooral in de droogste periode van het jaar. 12

Het signaal uit centraal-noordelijk Amazonia

Het zuiden van het Amazonegebied blijft als geheel de snelst opwarmende regio. De waarschuwing van de studie is echter dat centraal-noordelijk Amazonia nu eveneens een hotspot wordt voor versnellende extreme hitte en vochttekort. 8

Daarmee verandert het risicobeeld. Een gebied dat eerder als relatief bestand tegen klimaatstress werd gezien, kan niet langer vanzelfsprekend als klimaattoevluchtsoord worden beschouwd. Hogere temperaturen in het droge seizoen vergroten de vraag van de atmosfeer naar water. Dat zet bossen, rivieren, dieren, landbouw en gemeenschappen extra onder druk wanneer neerslag schaars is. Onderzoekers en WWF wijzen op grotere risico's op droogte, natuurbranden en stress voor ecosystemen. 8

Ontbossing en klimaatverandering versterken elkaar

De resultaten sluiten aan bij een bredere wetenschappelijke conclusie: klimaatverandering en verlies van bos versterken elkaar in het Amazonegebied. Onderzoek in Nature Communications rapporteert sinds 1950 een waargenomen opwarming van circa 0,15 °C per decennium en een verlenging van het droge seizoen met 6,5 dagen per decennium. In sterk ontboste gebieden duurt het droge seizoen ongeveer vijf weken langer dan in 1979. 5

Bosverlies beïnvloedt ook de lokale omstandigheden direct. Hetzelfde onderzoek koppelt ontbossing aan hogere gemiddelde dagelijkse maximumtemperaturen en veranderingen in neerslag. Aantasting van het bos kan de klimaatgedreven verdroging dus verder versterken. 5

Het Amazonewoud wordt niet alleen blootgesteld aan droogte en hitte: via de wisselwerking tussen bos en atmosfeer helpt het ook zijn eigen vochtkringloop te reguleren. Wanneer bos wordt gekapt of aangetast, kan dat natuurlijke buffervermogen afnemen. Onderzoek naar kritieke overgangen in het Amazonesysteem ziet opwarming, verdroging, ontbossing en brand daarom als samenwerkende drukfactoren, niet als losse problemen. 4

Wat de studie wel en niet voorspelt

De resultaten zijn een duidelijke waarschuwing voor sneller toenemende extremen, maar geen exacte voorspelling dat ieder deel van het Amazonebekken dezelfde ontwikkeling zal doormaken. Klimaattrends verschillen sterk per locatie, seizoen en gebruikte meetwaarde. Precies daarin schuilt de waarde van deze analyse: zij maakt lokale patronen zichtbaar die achter brede gemiddelden verdwijnen. 212

Ook wijst het beschikbare bewijs niet op één vast, zeker omslagpunt waarop het volledige regenwoud abrupt verandert. Onderzoek naar kritieke overgangen benadrukt juist dat verschillende elkaar beïnvloedende risico's per gebied kunnen verschillen. 4

Wat nu nodig is

De aanpak moet zowel directe klimaatgevaren beperken als de factoren terugdringen die ze versterken:

• Bouw systemen voor vroegtijdige waarschuwing uit voor hitte, droogte, waterstanden in rivieren en branden, zodat gemeenschappen en overheden eerder kunnen handelen.
• Versterk brandpreventie en snelle brandbestrijding, vooral tijdens steeds hetere droge seizoenen met waterstress.
• Bescherm intact bos en verminder ontbossing en aantasting, omdat die lokale opwarming, verstoring van neerslag en langere droge seizoenen kunnen verergeren. 5
• Ondersteun inheemse volkeren en lokale gemeenschappen met plannen voor water, gezondheid, vervoer en bestaanszekerheid die zijn toegesneden op droogte en natuurbranden.
• Verminder de uitstoot van broeikasgassen: zonder beperking van de opwarming op lange termijn zullen hitte-extremen in het Amazonegebied verder escaleren.

De kernboodschap is helder: het klimaatrisico in het Amazonegebied beperkt zich niet meer tot de regio's die al het zwaarst onder druk stonden. Extreme hitte en waterstress breiden zich sneller uit, ook naar centrale noordelijke gebieden die voorheen als veerkrachtiger werden beschouwd. 28