Brazilië test strenge AI-regels bij verkiezingen van 4 oktober

Brazilië gaat de eerste ronde van de verkiezingen op 4 oktober 2026 in met een opvallend uitgewerkt regelpakket voor kunstmatige intelligentie. De grootste opgave is niet meer het opstellen van die regels, maar ze snel en consequent toepassen. Goedkope synthetische video's, beelden en chatbot-antwoorden kunnen kiezers immers bereiken voordat duidelijk is wie ze maakte, in welke context ze horen en of ze legaal zijn. 12

Wat het TSE verbiedt en verplicht

Het Tribunal Superior Eleitoral (TSE), het hoogste Braziliaanse kiesgerechtshof, heeft regels vastgesteld voor kandidaten, partijen, platforms en AI-gedreven campagnemateriaal:

• Duidelijke vermelding van AI-gebruik: Verkiezingsmateriaal dat met AI is gemaakt of er wezenlijk mee is aangepast, moet een expliciete, opvallende en toegankelijke melding bevatten. Dat geldt voor tekst, audio, video en afbeeldingen.
• Verbod op electorale deepfakes: Deepfakes in verkiezingspropaganda zijn verboden. Het TSE omschreef een deepfake op 1 september, met vijf stemmen tegen twee, als synthetische inhoud die met AI of vergelijkbare technologie is gemaakt of gemanipuleerd, voldoende realistisch of aannemelijk is en het beeld, de stem of de uiting van een levend, overleden of fictief persoon creëert, reproduceert of verandert. Het verbod geldt wanneer het materiaal verkiezingspropaganda is.
• Geen stemadvies door AI: Chatbots en virtuele assistenten mogen geen stemadvies geven, kandidaten of partijen voortrekken, rangschikken of politieke informatie zo prioriteren dat een electorale speler daarvan profiteert — ook niet als een gebruiker daar nadrukkelijk om vraagt. 14
• Stilteperiode rond de stemming: Vanaf 72 uur vóór de stemming tot 24 uur na sluiting van de stembussen is het verboden nieuw met AI gemaakt of aangepast materiaal met het beeld, de stem of gelijkenis van kandidaten of publieke figuren te publiceren, opnieuw te publiceren of betaald te promoten. 12

Daarmee maakt het kader onderscheid tussen toegestaan, duidelijk gelabeld AI-gebruik en synthetisch materiaal dat overgaat in verboden verkiezingspropaganda. Dat onderscheid is belangrijk. Een algeheel verbod op AI zou ook gewone beeldbewerking en creatieve campagnemiddelen treffen; een te beperkte regel laat juist moeilijke grensgevallen open.

De AI-avatar van Jair Bolsonaro als eerste grote proef

Het bekendste testgeval speelde bij de aftrap van de campagne van Flávio Bolsonaro. Daar verscheen een met AI gemaakte versie van oud-president Jair Bolsonaro. Jair Bolsonaro mocht niet aan de verkiezingen deelnemen en stond onder huisarrest, waardoor zijn gesimuleerde optreden politiek beladen was. 3

De advocaten van Flávio Bolsonaro voerden aan dat de video niet om stemmen vroeg en dat het gebruik van de technologie niet was verborgen. 8 Tegenstanders stelden juist dat de clip de regels tegen deepfakes schond. 7

De latere uitspraak van het TSE maakte duidelijk dat niet iedere AI-weergave automatisch een verboden deepfake is. Het materiaal moet aan de op realisme gebaseerde definitie van het hof voldoen én verkiezingspropaganda zijn. Dat laat voor volgende zaken belangrijke vragen open:

• Was voor kijkers duidelijk dat het beeld synthetisch was?
• Werd het alleen binnen een partijbijeenkomst vertoond of als campagneboodschap breed verspreid?
• Was het bedoeld om electorale steun te verwerven?
• Kon een redelijke kijker het als authentiek opvatten?

Juist daarin zit het handhavingsprobleem. Een label kan helpen om kiezers te laten zien dat een uiting synthetisch is, maar neemt de overtuigingskracht van een realistische gelijkenis niet per se weg. Zeker niet wanneer een clip wordt gemonteerd, opnieuw gedeeld of ontdaan van het oorspronkelijke label.

Waarom synthetische campagnebeelden de verkiezingen kunnen schaden

AI kan ook onschuldige politieke communicatie ondersteunen, bijvoorbeeld gestileerde illustraties of duidelijk fictieve beelden. De grootste risico's ontstaan wanneer verzonnen gebeurtenissen, steunbetuigingen, uitspraken of ogenschijnlijk bewijs echt lijken. Volgens Reuters maakten Braziliaanse autoriteiten zich zorgen over AI-gegenereerde inhoud die in aanloop naar de verkiezingen via de sociale mediafeeds van kiezers wordt verspreid. 2

Mogelijke schadelijke vormen zijn onder meer:

• vervalste beelden van een kandidaat die iets zegt of doet;
• verzonnen steunbetuigingen of getuigenissen van kiezers;
• gefabriceerde peilingen of verhalen over plotseling verkiezingsmomentum;
• synthetische beelden die zich voordoen als documentair bewijs.

Het probleem is niet alleen dat een valse video bestaat. Zo'n video kan de indruk wekken van bewijs uit eerste hand, breed maatschappelijk draagvlak of een plotselinge verschuiving in de race. Een correctie komt mogelijk later, bereikt minder mensen of herstelt het vertrouwen niet in wat kiezers al hebben gezien. Dat verklaart zowel de verplichte labels als de strengere beperkingen vlak rond de verkiezingsdag. 12

Chatbots zijn vooral een handhavingsprobleem

De regel van het TSE over kandidaatadvies is ongebruikelijk direct: een chatbot mag geen kandidaat aanbevelen, zelfs niet wanneer een kiezer expliciet vraagt op wie hij of zij moet stemmen. 14 De praktische reikwijdte blijft echter onzeker. Algemene AI-systemen worden wereldwijd beheerd en geven dynamische antwoorden op individuele vragen.

Onderzoek van de organisatie voor bedrijfsverantwoordelijkheid Ekō concludeerde dat ChatGPT, Grok en Gemini kandidaten leken aan te bevelen in Brazilië. Bij bijna een kwart van de geteste antwoorden van Meta AI was de informatie deels of volledig onjuist. Die bevindingen bewijzen niet hoe een afzonderlijke aanbieder zich in elke interactie zal gedragen. Ze laten wel de afstand zien tussen een formeel verbod en het feitelijke gedrag van veelgebruikte systemen.

Voor toezichthouders komen daardoor meerdere lastige taken samen: een onrechtmatig antwoord vaststellen, de interactie als bewijs vastleggen, bepalen welke dienst of welk platform verantwoordelijk is, snel herstel afdwingen en zorgen dat een aanpassing vervolgens op grote schaal werkt. Een Braziliaanse kiesregel kan verplichtingen opleggen voor verkiezingsactiviteiten in Brazilië, maar kan niet op zichzelf garanderen dat elke wereldwijd ingezette chatbot op elke kiezersvraag een conform antwoord geeft.

De doorslaggevende proef: snelheid en consequente handhaving

De regels voor 2026 geven het TSE concretere instrumenten dan een algemene aanpak tegen desinformatie: een labelplicht, een afgebakende deepfake-definitie, beperkingen voor aanbevelingssystemen en een tijdsgebonden verbod rond de stemdag.

Of die regels werken, hangt af van snelle handhaving, medewerking van platforms en zorgvuldige beoordeling van gevallen die niet eenvoudig als ‘echt’ of ‘nep’ zijn te classificeren. Het geschil over de Bolsonaro-avatar laat zien dat realisme, toestemming, etikettering, verspreiding en electorale bedoeling allemaal relevant kunnen zijn. Nu AI-politieke content makkelijker te maken en moeilijker te herleiden wordt, moet de Braziliaanse verkiezing uitwijzen of een gedetailleerd regelboek het tempo van de technologie kan bijhouden.

De beschikbare berichtgeving biedt onvoldoende betrouwbare brongegevens om een definitief totaal te geven van AI-gerelateerde zaken bij het TSE, specifieke verwijderingsbevelen of landelijke cijfers over AI-gebruik onder Brazilianen en hun bereidheid om chatbots naar kandidaten te vragen. Daarvoor zijn de oorspronkelijke rechtbankgegevens of de onderzoeksmethodologie van enquêtes nodig.