EU wil aanbestedingen Europees maken: wat de mogelijke 50%-regel verandert

De Europese Commissie wil overheidsaanbestedingen nadrukkelijker inzetten als instrument voor industriebeleid en economische veiligheid. Een ontwerp voor een Public Procurement Act, dat volgens de planning op 9 september wordt gepresenteerd, moet de regels bundelen en publieke inkopers meer ruimte geven om te kijken naar herkomst van toeleveringsketens, wederkerigheid en strategische afhankelijkheden. Het gaat nog om een voorstel: de inhoud kan veranderen en de wet wordt pas van kracht na goedkeuring door de EU-wetgevers. 1719

Eén regelboek in plaats van drie richtlijnen

De gelekte opzet zou de drie belangrijkste aanbestedingsrichtlijnen uit 2014 — voor de publieke sector, nutsbedrijven en concessies — intrekken en vervangen door één verordening. Dat juridische verschil is relevant: een EU-verordening geldt rechtstreeks in alle lidstaten, terwijl een richtlijn eerst in nationale wetgeving moet worden omgezet.

De Commissie wil met de herziening procedures vereenvoudigen, de regels in de lidstaten consistenter maken en sterkere instrumenten creëren voor economische veiligheid en strategische autonomie. 18

Voor bedrijven kan één regelboek minder verschillen tussen nationale uitvoeringsregels betekenen. Tegelijk krijgen voorwaarden die op EU-niveau worden vastgesteld dan veel directer gewicht in de hele Unie.

Wat ‘Buy European’ wel — en niet — inhoudt

De plannen vormen geen algemene plicht om uitsluitend producten van Europese makelij te kopen. Wel zouden aanbestedende diensten bij grote of strategische opdrachten Europese leveranciers sterker mogen bevoordelen.

In het gerapporteerde ontwerp staan onder meer deze mogelijkheden:

• biedingen voor grote contracten uitsluiten als minder dan 50% van de relevante inhoud uit de EU komt; 19
• de toegang mogelijk uitbreiden naar partnerlanden die EU-bedrijven wederkerige toegang tot hun eigen aanbestedingsmarkt geven;
• EU-ondernemingen een voordeel geven in strategische sectoren; 19
• minder nadruk leggen op de allerlaagste prijs als een opdracht strategische afhankelijkheid of veiligheidsrisico’s kan creëren.

Hoe de grens precies wordt berekend, welke contracten eronder vallen en welke uitzonderingen gelden, is nog niet definitief. Ook de behandeling van inhoud uit partnerlanden moet blijken uit het uiteindelijke Commissievoorstel en de daaropvolgende onderhandelingen. 19

China wordt niet genoemd, maar is wel de duidelijke achtergrond

China staat niet met naam in het in juli gemelde ontwerp. Toch wordt de maatregel breed gezien als antwoord op Europese zorgen over afhankelijkheid van buitenlandse leveranciers, waaronder de Chinese positie in kritieke grondstoffen en industriële waardeketens. Reuters meldde dat het initiatief buitenlandse afhankelijkheid moet terugdringen, tegen de achtergrond van een groeiend handelstekort tussen de EU en China. 19

Er is al een belangrijk precedent. In juni 2025 gebruikte de Commissie voor het eerst het International Procurement Instrument om Chinese deelname aan EU-aanbestedingen voor medische hulpmiddelen boven € 5 miljoen te beperken. In relevante winnende biedingen mag het aandeel van medische hulpmiddelen van Chinese oorsprong niet hoger zijn dan 50%, met uitzonderingen als er geen alternatieve leveranciers beschikbaar zijn. Volgens de Commissie volgde die stap op vastgestelde discriminatie van Europese producenten van medische hulpmiddelen op de Chinese aanbestedingsmarkt.

Die bestaande maatregel is beperkt tot één sector en contracten boven een bepaalde waarde. De voorgestelde Public Procurement Act zou de basisregels voor aanbestedingen veel breder hertekenen.

Druk vanuit de industrie

Europese producentenorganisaties vragen Brussel om harder in te grijpen. Eurometal, de brancheorganisatie voor metaaldistributie en -verwerking, voorspelt dat in de rest van 2026 300.000 banen in de Europese maakindustrie verloren kunnen gaan door sterkere concurrentie van Chinese componentenleveranciers. Dit is nadrukkelijk een prognose van de sector zelf, geen officiële raming of telling van aangekondigde ontslagen. 616

De organisatie voerde op 7 september in Brussel actie met tien symbolische doodskisten, als beeld voor zorgen over concurrentiekracht, industriële banen en fabrieken. 21

Voorstanders van strengere aanbestedingsvoorwaarden wijzen erop dat Europese fabrikanten te maken hebben met hoge energiekosten, koolstofgerelateerde verplichtingen en andere regelgeving, terwijl zij concurreren met goedkopere import. Die argumenten zijn politiek invloedrijk, maar bewijzen op zichzelf niet dat inkoopvoorkeuren banen zullen behouden of het concurrentievermogen vergroten. De kern van het debat is de afweging tussen robuuste Europese productiecapaciteit enerzijds en open concurrentie en lage inkoopprijzen anderzijds.

Wederkerigheid als uitgangspunt, met risico op reactie

De Commissie presenteert beperkingen niet als het sluiten van de Europese markt, maar als drukmiddel voor eerlijke en wederkerige markttoegang. De maatregel voor medische hulpmiddelen uit 2025 moest China er expliciet toe aanzetten de discriminerende behandeling van Europese bedrijven en producten te beëindigen.

De mogelijke voorkeursbehandeling voor landen met wederkerige aanbestedingsafspraken volgt dezelfde redenering: wie Europese leveranciers vergelijkbare toegang biedt, kan ook gunstiger toegang tot de EU-markt krijgen.

Chinese commentatoren hebben de mogelijke herziening protectionistisch genoemd. Volgens hen kan het uitsluiten van goedkopere Chinese aanbieders leiden tot hogere publieke kosten en minder concurrentie in Europa. Daarmee wordt ook het diplomatieke risico zichtbaar: een breder Europees voorkeursstelsel kan juridische geschillen, handelsmaatregelen of nieuwe belemmeringen voor Europese exporteurs uitlokken.

Wat er nog moet gebeuren

De presentatie door de Commissie is slechts het begin van het wetgevingsproces. Het Europees Parlement en de Raad van de Europese Unie — waarin de lidstaatregeringen vertegenwoordigd zijn — moeten de definitieve tekst onderhandelen en goedkeuren. De wetgevingsmonitor van het Parlement noemt het vierde kwartaal van 2027 als streefdatum voor afronding, maar dat is geen harde deadline. 17

De lastigste punten worden waarschijnlijk:

• welke opdrachten en sectoren onder oorsprongsvoorwaarden vallen;
• hoe Europese en partnerlandinhoud wordt berekend en gecontroleerd;
• welke uitzonderingen nodig zijn voor betaalbaarheid, concurrentie en continuïteit van levering;
• hoe de regels zich verhouden tot internationale aanbestedingsverplichtingen; en
• of lidstaten instemmen met een sterker gecentraliseerd stelsel dat rechtstreeks geldt.

Aanbesteden als onderdeel van ‘de-risking’

De Public Procurement Act past in een bredere Europese koers om minder kwetsbaar te worden voor afhankelijkheden in strategische sectoren. De afzonderlijke Industrial Accelerator Act bevat bijvoorbeeld voorstellen voor eisen rond EU-productie en lage CO₂-uitstoot bij geselecteerde publieke uitgaven voor industrie en technologie. 20

De richting is dus al zichtbaar, ook zolang het aanbestedingsvoorstel niet definitief is: Brussel wil dat publiek geld niet alleen de goedkoopste aanbieding oplevert, maar ook bijdraagt aan weerbare toeleveringsketens, wederkerige markttoegang en industriële capaciteit. Of de uiteindelijke wet dat kan bereiken zonder kosten op te drijven, concurrentie te beperken of handelsreacties uit te lokken, zal afhangen van de komende onderhandelingen. 171819