Raffinaderijstoringen veroorzaken brandstofkrapte, ook als ruwe olie beschikbaar blijft

Ruwe olie is slechts de grondstof. Huishoudens, luchtvaartmaatschappijen, transportbedrijven en fabrieken hebben vooral diesel, benzine, kerosine en nafta nodig. Die producten moeten eerst in raffinaderijen worden gemaakt en vervolgens via werkende handels- en scheepvaartroutes op de juiste plek aankomen.

Daarom kunnen brandstof- en petrochemiemarkten krap worden terwijl er nog ruwe olie beschikbaar is. Als raffinagecapaciteit, transportstromen en productexporten gelijktijdig worden verstoord, kan ruwe olie worden omgeleid of blijven liggen, terwijl de bruikbare eindproducten schaars en duur worden.

De flessenhals: raffinage én logistiek

Een raffinaderij splitst ruwe olie op in uiteenlopende eindproducten. Als een raffinaderij stilligt, minder draait of geen grondstof kan ontvangen, is het verlies aan diesel, benzine of nafta niet eenvoudig op te vangen door elders meer olie op te pompen.

Het conflict in het Midden-Oosten verstoorde de uitvoer van ruwe olie en grondstoffen. Daardoor verlaagden steeds meer raffinaderijen en petrochemische bedrijven, vooral in Azië, hun productie, sloten zij installaties of riepen zij overmacht in. Sinopec wilde zijn verwerkingsvolume met meer dan 10% verlagen ten opzichte van de oorspronkelijke planning door het ontstane aanbodtekort.2 Ook raffinaderijen in de Golfregio, die normaal geraffineerde brandstoffen aan Aziatische afnemers leveren, werden geraakt.3

Rusland vormt een tweede grote verstoring. Oekraïense droneaanvallen haalden volgens Reuters tussen januari en mei circa 700.000 vaten Russische verwerkingscapaciteit per dag uit bedrijf, verspreid over 16 locaties.5 Dat is onmiddellijk relevant voor de productmarkt: minder verwerking betekent minder diesel, benzine en andere producten voor de binnenlandse markt of export.

Exportbeperkingen maken de fysieke tekorten groter

Producttekorten worden ernstiger als grote leveranciers brandstof in eigen land houden.

China stelde in maart een exportverbod in voor diesel, benzine en kerosine om de binnenlandse voorziening te beschermen na de verstoringen vanuit het Midden-Oosten. Daarmee viel juist een belangrijke aanvullende bron voor Aziatische markten weg.3 In september zou China volgens handelsbronnen weer stabiele volumes geraffineerde brandstof toestaan nu de beperkingen worden versoepeld.1 Dat kan de druk iets verlichten, maar herstelt geen beschadigde raffinaderijen en normaliseert handelsroutes niet van de ene op de andere dag.

Ook Rusland heeft zijn rol op de brandstofmarkt zien veranderen. Reuters meldde dat het land, vroeger een grote brandstofexporteur, na aanvallen op raffinaderijen en de daaruit voortkomende tekorten zelf importeur werd.1

Waarom dieselprijzen harder kunnen stijgen dan de olieprijs

Als een raffinaderij uitvalt, daalt het aanbod van eindproducten. De ruwe olie die daar verwerkt zou worden, verdwijnt niet per se van de markt. Daardoor kan het verschil tussen de prijs van een geraffineerd product en de kosten van de benodigde ruwe olie sterk oplopen: de zogeheten crack spread of raffinagemarge.

Diesel is daarbij extra belangrijk, omdat het wordt gebruikt voor wegtransport, bouw, landbouw, mijnbouw en noodstroom. Goldman Sachs noemde diesel het “epicentrum” van de raffinagekrapte, doordat oorlogsgerelateerde uitval in Rusland en het Midden-Oosten de mondiale raffinageactiviteit beperkte.5 Latere berichtgeving meldde dat de bank zijn verwachting voor dieselraffinagemarges meer dan verdubbelde, omdat verdere aanvallen een al gespannen systeem nog verder onder druk zetten.5

Duurdere diesel en kerosine verhogen transport- en bedrijfskosten. Duurdere nafta werkt door in de chemische keten, van kunststoffen en verpakkingen tot oplosmiddelen, coatings en andere industriële halffabricaten.

Nafta maakt van een energieschok ook een productieprobleem

Nafta is een raffinaderijproduct én een cruciale grondstof voor de petrochemie. Aziatische stoomkrakers halen meer dan 60% van hun nafta-aanvoer uit het Midden-Oosten. Daardoor zijn chemiebedrijven in de regio sterk blootgesteld aan onderbrekingen van de aanvoer via de Perzische Golf.2

Japan laat zien hoe snel dit kan doorwerken. Reuters meldde in april dat Japanse bedrijven die afhankelijk zijn van nafta of producten op basis van nafta, orders stopzetten of hun productie terugschroefden, ondanks officiële geruststellingen over de beschikbaarheid.4 De term “naphtha bankruptcies”, gebruikt in Japanse media, is daarbij vooral een omschrijving van bedrijfszorgen en aanbodstress — niet een bevestigde telling van faillissementen.5

Er zijn wel buffers. Japan vergrootte de import van nafta van buiten het Midden-Oosten en hield de binnenlandse raffinage op peil. Volgens de Japanse regering moesten eerder ingekochte importvolumes en voorraden de vraag tot na juni kunnen dekken.13 Zulke maatregelen kopen tijd, maar repareren geen regionale productie- en transportproblemen.

Russische ruwe olie kan een extra beperking worden

Het directe probleem zit vooral in raffinagecapaciteit en distributie. Maar ook de vooruitzichten voor Russische ruwe olie zijn verslechterd.

Het Internationaal Energieagentschap (IEA) verlaagde zijn prognose voor de Russische olieaanvoer na aanhoudende aanvallen op raffinaderijen, opslag en transportinfrastructuur. Het agentschap verwachtte dat de Russische productie in 2026 met ongeveer 3% zou dalen tot 8,9 miljoen vaten per dag.19 Rystad Energy raamt gemiddeld 8,95 miljoen vaten per dag in 2026 en circa 8,6 miljoen vaten per dag in 2027.22

Door Reuters ingeziene Russische conceptprognoses wijzen eveneens op een lagere productie in 2026. Vicepremier Aleksandr Novak stelde echter dat de daling tijdelijk is en dat de productie weer moet aantrekken zodra raffinaderijen onderhoud afronden.1718 Die uiteenlopende verwachtingen onderstrepen hoe onzeker de duur van de verstoringen is.

Wat kan de druk van de markt halen?

Een duurzaam herstel vraagt om meer dan voldoende ruwe olie. Nodig zijn onder meer:

• reparatie van raffinaderijen en een terugkeer naar normale productie;
• betrouwbaar transport van ruwe olie, nafta en geraffineerde producten via belangrijke vaarroutes;
• herstel van productexporten door grote leveranciers; en
• voldoende voorraden om de periode tussen storing en herstel te overbruggen.

Dat kost doorgaans meer tijd dan het verhogen van de olieproductie aan de bron. Gespecialiseerde raffinage-installaties zijn moeilijk te vervangen, terwijl gewijzigde vrachtroutes en exportbeperkingen regionale markten langdurig krap kunnen houden. Daarom zegt de beschikbaarheid van ruwe olie op zichzelf weinig over de prijs en beschikbaarheid van de brandstoffen en chemische grondstoffen die de economie daadwerkelijk gebruikt.