Zwarte Zee en Russische raffinaderijen: hoe de oorlog handelsroutes en de dieselmarkt raakt

De oorlog tussen Rusland en Oekraïne draait steeds nadrukkelijker niet alleen om militaire posities, maar ook om het vermogen van beide landen om handel te drijven, te exporteren en brandstof te leveren. Rusland richt aanvallen op Oekraïense Zwarte Zeehavens en scheepvaart; Oekraïne valt met drones Russische raffinaderijen, olie-logistiek en schepen aan. Dat heeft gevolgen buiten het directe oorlogsgebied: burgerslachtoffers, minder ruimte voor Oekraïense landbouwexport, brandstofschaarste in Rusland en een krapper wordende wereldmarkt voor diesel.101722

Druk op Oekraïnes exportcorridor over de Zwarte Zee

De havens van Odesa, Tsjornomorsk en Pivdennyi — ook bekend als Joesjny — zijn cruciaal voor Oekraïnes diepzeevaart. Ze verwerken graan en andere lading die van groot belang is voor de Oekraïense economie in oorlogstijd. Reuters meldde dat Rusland zijn aanvallen op deze diepzeehavens in juli opvoerde en dat aanvallen op exportinfrastructuur in de regio Odesa tot in september doorgingen.1720

Op 25 augustus verklaarde het Russische ministerie van Defensie dat het in Pivdennyi drie vrachtschepen en een tanker had getroffen, en daarnaast een vrachtschip in Odesa. Ook zouden haveninfrastructuur in beide plaatsen en brandstofopslag in Tsjornomorsk zijn geraakt. Rusland stelde dat enkele schepen militaire bevoorrading voor Oekraïne vervoerden. Dat zijn Russische beweringen en staat niet onafhankelijk vast.18

Eerdere Russische verklaringen gingen eveneens over aanvallen op haveninstallaties en schepen in Odesa en Tsjornomorsk. Het belang zit niet alleen in de schade aan een afzonderlijk schip of terminal. Herhaalde aanvallen kunnen laadactiviteiten onderbreken, havenaanlopen gevaarlijker maken voor bemanningen en reders, en de betrouwbaarheid aantasten van Oekraïnes belangrijkste zeeroute voor export.2021

Burgerlijke scheepvaart loopt steeds meer gevaar

De menselijke tol is direct. Volgens Oekraïense functionarissen kwamen bij een raketaanval op een schip met maïs tien mensen om, merendeels buitenlanders. Het openbaar ministerie in de regio Odesa stelde volgens berichtgeving van Reuters dat Rusland tussen 20 juni en 20 juli 28 burgerlijke schepen trof en 21 mensen doodde.22

Deze aantallen zijn Oekraïense officiële cijfers en geen onafhankelijk gecontroleerde totalen. De praktische gevolgen waren echter zichtbaar: reders zetten sommige aanlopen bij Oekraïense Zwarte Zeehavens stil. Handelaren en analisten schatten eind juli dat de aanvallen ongeveer een derde van Oekraïnes capaciteit voor graanexport via de Zwarte Zee hadden weggenomen.22

Oekraïne heeft op zijn beurt ook Russische schepen in de Zwarte Zee en de Zee van Azov aangevallen. Midden juli zei de commandant van de Oekraïense drone-eenheden dat zijn troepen tankers, droge-ladingschepen en sleepboten hadden geviseerd; Rusland meldde tegelijk aanvallen op Oekraïense maritieme doelen. Dit onderstreept dat commerciële vaart en maritieme logistiek een wederkerig terrein van escalatie zijn geworden. Oorlogsclaims van beide partijen vragen daarbij om terughoudendheid.19

Dronecampagne verstoort Russische brandstofbalans

Oekraïne valt met langeafstandsdrones herhaaldelijk Russische infrastructuur voor olieverwerking aan. Rusland verwees naar systematische Oekraïense droneaanvallen op raffinaderijen toen het maatregelen instelde tegen binnenlandse tekorten aan benzine en diesel en tegen prijsstijgingen.10

Vaak wordt gesteld dat 20% tot 40%, of zelfs meer, van de Russische raffinagecapaciteit is uitgeschakeld. De beschikbare berichtgeving ondersteunt de bredere conclusie dat de uitval ernstig en terugkerend is, maar bevestigt geen enkel actueel, onafhankelijk gecontroleerd percentage voor de totale Russische raffinagecapaciteit. Sommige aangehaalde percentages gaan bovendien over Russische olie-exportcapaciteit, niet over raffinagecapaciteit. Wel staat vast dat de aanvallen de brandstofproductie zodanig hebben verstoord dat zij de binnenlandse beschikbaarheid en het exportbeleid hebben beïnvloed.210

Russisch dieselverbod werkt door op de wereldmarkt

Rusland voerde op 8 juli een uitvoerverbod voor diesel in om de binnenlandse markt na raffinagestoringen te ondersteunen. De maatregel werd later verlengd tot en met 30 september en omvatte ook scheepsbrandstof en gasolie die door Russische producenten werd uitgevoerd.110

De impact op de export was fors. Op basis van tankerdata verzameld door Bloomberg bedroeg de Russische uitvoer van diesel en gasolie in de eerste zeven dagen van augustus nog slechts 80.000 vaten per dag: het laagste niveau in meerdere jaren.5

Diesel is essentieel voor goederenvervoer, landbouw, bouw en industrie. Minder Russische uitvoer raakte daarom markten ver buiten Rusland. Amerikaanse dieselfutures stegen direct na de aankondiging van het verbod in juli met 11%, terwijl de premie van Europese gasolie ten opzichte van Brentolie toen een recordniveau bereikte.11 Latere berichtgeving koppelde hogere dieselprijzen ook aan aanvallen op raffinaderijen in Rusland en Saoedi-Arabië, naast bredere risico's door het conflict in het Midden-Oosten.39

De gemiddelde Amerikaanse dieselprijs bereikte begin september volgens GasBuddy-data, aangehaald door Reuters, een record van $ 5,820 per gallon. Het zou echter onjuist zijn die prijsstijging volledig aan Oekraïense aanvallen op raffinaderijen toe te schrijven: ook andere uitval van raffinagecapaciteit en geopolitieke verstoringen in het aanbod speelden mee.13

De strategische inzet

De escalatie is vooral een strijd om economische weerbaarheid. Rusland probeert Oekraïnes mogelijkheid te beperken om graan en andere exportgoederen via de Zwarte Zee te vervoeren. Oekraïne probeert op zijn beurt Ruslands vermogen in te perken om ruwe olie in brandstof te verwerken, exportinkomsten te verdienen en de eigen markt te bevoorraden.

Die strategie vergroot de risico's voor mensen en markten buiten de directe gevechtszone. Koopvaardijbemanningen en havenmedewerkers werken in een gevaarlijkere omgeving, Oekraïense exporteurs verliezen toegang tot zeeroutes en verstoringen van Russische raffinage en dieselexport kunnen brandstofkosten internationaal opdrijven. De precieze schade verandert snel en veel oorlogsaanspraken blijven betwist, maar de richting is duidelijk: handelsinfrastructuur en brandstofvoorziening zijn centrale fronten in deze oorlog geworden.11722