NASA lanceert Roman-ruimtetelescoop voor reis van 1,5 miljoen kilometer naar het donkere heelal

De Nancy Grace Roman Space Telescope is onderweg naar de ruimte. NASA lanceerde de telescoop op zondag 30 augustus 2026 om 7.26 uur EDT — 13.26 uur Nederlandse tijd — vanaf lanceercomplex 39A van het Kennedy Space Center in Florida. De lancering gebeurde met een Falcon Heavy-raket van SpaceX. NASA bevestigde dat Roman zich volgens plan van de tweede trap heeft losgemaakt. 13

Daarmee is de eerste grote mijlpaal gehaald, maar de missie is nog niet begonnen. Roman maakt de komende ongeveer drie maanden een tocht van circa 1,5 miljoen kilometer naar het zon-aarde-L2-punt. Daar zal de telescoop in een baan rond dit zwaartekrachttechnisch nuttige observatiepunt brede delen van het heelal onderzoeken. De eerste beelden en gegevens worden naar verwachting begin 2027 verwacht, nadat de telescoop is aangekomen, zijn systemen heeft uitgevouwen en de instrumenten zijn getest. 1013

Zo verliep de lancering

Ongeveer tweeënhalve minuut na de start maakten de twee zijboosters van de Falcon Heavy zich los. Ze begonnen aan hun terugvlucht richting Florida. De centrale trap bracht vervolgens de tweede trap met Roman verder de ruimte in. Die tweede trap voerde de noodzakelijke motorbranden uit om de telescoop op zijn traject naar L2 te zetten. Daarna volgde de geplande scheiding van Roman, waarmee de telescoop aan zijn zelfstandige reis begon. 215

L2 ligt ongeveer 1 miljoen mijl — circa 1,5 miljoen kilometer — van de aarde. De James Webb Space Telescope bevindt zich in dezelfde brede regio. Vanaf L2 kan Roman langdurig in de diepe ruimte kijken, terwijl de observatiegeometrie lange, ononderbroken hemelmetingen mogelijk maakt. 68

De grote troef: een panoramische infraroodblik

Roman is geen simpelweg snellere versie van Hubble. De kracht zit in de combinatie van scherpe beelden en een uitzonderlijk groot blikveld.

Het Wide Field Instrument van Roman is een infraroodcamera van ongeveer 300 megapixels. Eén opname bestrijkt een stuk hemel dat groter is dan de schijnbare omvang van de volle maan. Infraroodopnamen van Hubble beslaan ongeveer tweehonderd keer minder hemel; het afzonderlijke blikveld van Roman is minstens honderd keer groter dan dat van Hubble. 1819

NASA schat dat Roman de hemel tot duizend keer sneller kan onderzoeken dan Hubble, met een vergelijkbare gevoeligheid en infraroodresolutie. Dat is een vergelijking van de efficiëntie van hemelonderzoek, niet van de snelheid waarmee de telescoop of het licht beweegt. Roman is gebouwd om enorme gebieden efficiënt af te speuren, terwijl Hubble en Webb afzonderlijke objecten en kleinere gebieden veel gedetailleerder kunnen bekijken.

In de eerste vijf jaar moet Roman meer dan vijftig keer zoveel hemel in beeld brengen als Hubble in zijn eerste dertig jaar. Die schaal is belangrijk: sommige astronomische vragen kunnen alleen worden beantwoord door grote aantallen sterrenstelsels, sterren en planetenstelsels met elkaar te vergelijken.

Wat Roman gaat onderzoeken

Donkere energie en de uitdijing van het heelal

Roman gebruikt verschillende technieken naast elkaar, waaronder waarnemingen van supernova’s, zwakke zwaartekrachtlenswerking en de verdeling van sterrenstelsels. Daarmee willen astronomen nagaan hoe het heelal zich in de loop van de tijd heeft uitgebreid.

De resultaten kunnen helpen om donkere energie beter te begrijpen. Dat is de nog altijd mysterieuze component die in verband wordt gebracht met de versnellende uitdijing van het heelal. Ook donkere materie komt in beeld: die is niet rechtstreeks zichtbaar, maar speelt wel een belangrijke rol bij de vorming van kosmische structuren. 3

Roman wordt daarbij geen vervanger van andere grote ruimtetelescopen. Webb is vooral geschikt voor zeer gedetailleerde waarnemingen van geselecteerde objecten, Euclid brengt grote kosmologische structuren in kaart en de Vera C. Rubin Observatory onderzoekt de veranderlijke optische hemel. De infraroodmetingen van Roman voegen daar een ander perspectief aan toe. 23

Exoplaneten, ook planeten zonder ster

De telescoop gaat ook een statistische inventarisatie van planetenstelsels uitvoeren. Door herhaaldelijk naar grote sterrenvelden te kijken, moet Roman meer dan 100.000 transiterende exoplaneten kunnen opsporen. Dat levert een omvangrijke dataset op voor onderzoek naar de vorming en ontwikkeling van planetenstelsels. 7

Een afzonderlijk microlensing-onderzoek richt zich op dichte sterrenvelden in de richting van het centrum van de Melkweg. Bij zwaartekrachtmicrolensing buigt de zwaartekracht van een object op de voorgrond het licht van een ster op de achtergrond af en versterkt het tijdelijk.

Met deze methode kunnen planeten worden gevonden die moeilijk op te sporen zijn via een overgang voor hun ster of via de radiale snelheid van die ster. Het gaat onder meer om koude werelden op grote afstand van hun ster, objecten kleiner dan Mars en vrij rondzwervende planeten die om geen enkele ster draaien. Dat Roman boven de aardatmosfeer werkt, is voor dit onderzoek bijzonder nuttig. 78

Een coronagraaf als voorbereiding op toekomstige missies

Roman heeft daarnaast een Coronagraph Instrument aan boord als technologiedemonstratie. Een coronagraaf onderdrukt het felle licht van een ster, zodat astronomen kunnen testen of zwakke planeten en planeetvormende of puinschijven rechtstreeks zichtbaar zijn.

Dit instrument is niet de belangrijkste surveycamera van de missie. De testresultaten kunnen wel richting geven aan toekomstige observatoria die op zoek gaan naar aardachtige werelden en hun atmosferen. 31819

Een telescoop die eerder klaar was dan gepland

De hoofdspiegel van Roman heeft een diameter van 2,4 meter — even groot als die van Hubble. De spiegel was oorspronkelijk onderdeel van een telescoop die door het Amerikaanse National Reconnaissance Office aan NASA werd geschonken. NASA verwerkte het optische systeem vervolgens in de Roman-missie. 1819

NASA had als formele uiterste lanceerdatum mei 2027 vastgelegd. De voltooide telescoop bereikte de lanceerklare status echter maanden eerder. NASA omschreef de missie als binnen budget; de totale kosten over de volledige levensduur worden in berichtgeving over het programma geschat op ongeveer 4,3 miljard dollar. 4517

Roman is bovendien ontworpen met een aansluitpunt voor onderhoud. Een toekomstige robotmissie zou de telescoop daardoor mogelijk kunnen bijtanken of repareren. Dat is een ingebouwde mogelijkheid, geen bewijs dat er al een onderhoudsmissie is gefinancierd of ingepland.

Wie was Nancy Grace Roman?

Nancy Grace Roman was NASA’s eerste hoofdastronoom en de eerste vrouw die binnen de organisatie een leidinggevende functie bekleedde. Ze hielp het ruimteastronomieprogramma van NASA vormgeven en speelde een belangrijke rol bij het creëren van steun voor de Hubble Space Telescope. Daarom kreeg ze de bijnaam ‘moeder van Hubble’.

NASA maakte in 2020 bekend dat de observatorium dat toen nog bekendstond als de Wide Field Infrared Survey Telescope voortaan de Nancy Grace Roman Space Telescope zou heten. Roman is de eerste ruimtetelescoop van NASA die naar een vrouw is vernoemd.

Haar nalatenschap sluit nauw aan bij de opzet van de missie: observatoria boven de aardatmosfeer gebruiken om grote vragen over het heelal te onderzoeken en de gegevens breed beschikbaar te maken voor wetenschappers. Roman zet die visie voort, maar richt zich met zijn enorme blikveld op een veel groter deel van de hemel dan eerdere hoge-resolutietelescopen konden vastleggen.