Escalatie tussen de VS en Iran breekt fragiele stilte rond Hormuz

De recente escalatie tussen de Verenigde Staten en Iran verliep in twee stappen. Op 30 augustus vielen Amerikaanse strijdkrachten twee Iraanse raketinstallaties aan op het eiland Larak, bij de Straat van Hormuz. De volgende dag zei de Iraanse Revolutionaire Garde — de Islamic Revolutionary Guard Corps (IRGC) — dat zij met ballistische raketten en drones twee bases in Jordanië had aangevallen: King Hussein en Al Azraq, ook bekend als Muwaffaq Salti. 1417

Over de volgorde van de gebeurtenissen bestaat weinig onduidelijkheid. Over het aantal slachtoffers en de omvang van de schade lopen de verklaringen echter sterk uiteen.

Wat gebeurde er op Larak?

Het Amerikaanse Central Command zei dat Amerikaanse troepen twee lanceerinrichtingen van de IRGC op Larak hadden vernietigd. Volgens Washington was waargenomen dat personeel raketten met zeemijnen klaarmaakte voor een lancering richting de Straat van Hormuz. De aanval werd gepresenteerd als een maatregel om de commerciële scheepvaart door deze strategische waterweg te beschermen. 611

Het was, voor zover uit de beschikbare berichtgeving blijkt, de eerste Amerikaanse militaire actie tegen Iran sinds eind juli. 1314 De aanval volgde op Amerikaanse verklaringen dat een commerciële vaarroute door de Straat van Hormuz van mijnen was ontdaan. President Donald Trump waarschuwde dat elk schip dat nieuwe mijnen zou leggen, zou worden vernietigd. 13

Iran veroordeelde de aanval en kondigde vergelding aan. Iraanse staatsmedia meldden dat militairen en burgers waren gedood of gewond. Een precieze tol is in de beschikbare informatie echter niet onafhankelijk vastgesteld. Ook de specifieke melding van twee doden en twee gewonden kan op basis van het onderzochte materiaal niet onafhankelijk worden bevestigd. 1011

Wat zegt Iran over de aanval in Jordanië?

De IRGC verklaarde dat haar lucht- en ruimtevaartmacht de bases King Hussein en Al Azraq had aangevallen met ballistische raketten en drones. Volgens Iraanse berichten waren technische en onderhoudsfaciliteiten en plaatsen waar gevechtsvliegtuigen stonden opgesteld het doelwit. Iran beweerde dat de operatie zware schade had veroorzaakt. 1012

Teheran beschreef de aanval als vergelding voor de Amerikaanse actie op Larak. Reuters meldde eveneens dat de IRGC zei de twee Amerikaanse bases met ballistische raketten te hebben aangevallen als reactie op de Amerikaanse operatie. 17

Deze Iraanse claims zijn niet onafhankelijk bevestigd in de aangeleverde berichtgeving. De meest concrete openbare informatie over de verdediging kwam uit Jordanië: de Jordaanse strijdkrachten zeiden dat hun luchtverdediging acht Iraanse raketten had onderschept. Een Amerikaanse bron die door Fox News werd aangehaald, zei dat vrijwel alle inkomende raketten waren onderschept en dat er geen grote inslagen waren gemeld. 2919

Daarmee staan twee lezingen tegenover elkaar. Iran spreekt van zware schade, terwijl Jordanië en aan de VS gelieerde bronnen vooral succesvolle onderscheppingen en beperkte gevolgen beschrijven. Betrouwbare, onafhankelijk bevestigde informatie over slachtoffers op de bases was niet beschikbaar.

Waarom de Straat van Hormuz zo belangrijk is

Larak ligt aan de oostelijke toegang tot de Straat van Hormuz, een smalle zeeverbinding tussen de Perzische Golf en de Golf van Oman. Daardoor zijn de vermeende voorbereidingen voor een mijnenoperatie strategisch van groot belang. Washington presenteert de aanval als reactie op een directe bedreiging voor de scheepvaart. Teheran ziet de actie als onderdeel van een bredere Amerikaanse militaire en economische campagne. 5

Het conflict draait dus niet alleen om twee raketinstallaties. Iran heeft gezegd dat de zeestraat gesloten blijft totdat de Verenigde Staten hun beleid wijzigen en voorwaarden accepteren die verband houden met het beëindigen van de oorlog, het opheffen van de blokkade, het verwijderen van oliesancties en het vrijgeven van bevroren Iraanse tegoeden.

Washington heeft intussen gezegd de maritieme blokkade van Iran desnoods onbeperkt te kunnen handhaven en de economische druk verder op te voeren. Daardoor is Hormuz tegelijk een militair brandpunt en een belangrijk onderhandelingsmiddel geworden.

Wat zijn de economische gevolgen?

De scheepvaart door Hormuz was al sterk afgenomen vóór de laatste uitwisseling. Volgens Reuters daalde het aantal passerende schepen op een bepaald moment tot enkele per dag. Een andere reportage beschreef dat het verkeer na nieuwe aanvallen op schepen vrijwel tot stilstand kwam.

Ook de oliemarkt houdt steeds meer rekening met een langdurige verstoring in plaats van een korte prijsschok. Reuters meldde dat de olieprijs een hoogste niveau in drie weken bereikte nadat Iran zei dat de zeestraat gesloten zou blijven en Washington een verlenging van het staakt-het-vuren uitsloot.

De waterweg is bovendien belangrijk voor de wereldwijde aanvoer van olie en vloeibaar aardgas (lng). Een langdurige sluiting of een nieuwe mijnenoperatie zou de druk op energiemarkten en de commerciële scheepvaart verder verhogen. De beschikbare berichtgeving biedt echter geen betrouwbare, actuele totaalschatting van de wereldwijde financiële schade of de exacte verliezen aan lng-transport. Die gevolgen moeten daarom niet groter worden voorgesteld dan de bronnen onderbouwen.

Waarom de escalatie kan doorzetten

De recente gebeurtenissen creëren een zichzelf versterkende cyclus. De Verenigde Staten kunnen nieuwe aanvallen rechtvaardigen als noodzakelijk om mijnen te voorkomen en de scheepvaart te beschermen. Iran kan aanvallen op Amerikaanse bases in de regio presenteren als vergelding voor aanvallen op Iraans grondgebied en als drukmiddel tegen de blokkade en sancties.

Het risico beperkt zich niet tot de twee gemelde incidenten. Een raket of drone die de luchtverdediging doorbreekt, kan Amerikaanse, Jordaanse of burgerlijke slachtoffers veroorzaken. Nieuwe mijnen of aanvallen op koopvaardijschepen kunnen het verkeer door Hormuz verder terugdringen. Een langdurige blokkade kan bovendien de energie- en economische druk verdiepen en de ruimte voor diplomatie verkleinen.

De meest verdedigbare conclusie is daarom dat de aanval op Larak en de geclaimde aanval in Jordanië een ernstige breuk vormen met de fragiele stilte van de afgelopen weken. Ze bewijzen nog niet dat de zware schade die Iran claimt daadwerkelijk is aangericht. Wel laten ze zien dat de confrontatie zich uitbreidt: van een conflict over de veiligheid van een scheepvaartroute naar een nieuwe directe uitwisseling tussen Amerikaanse en Iraanse strijdkrachten.