Hoe groot is de kans op een directe Russische aanval op een NAVO-land?

De kern: geen acuut invasiesignaal

De publieke inschatting van de NAVO is helder, maar niet geruststellend: Rusland voert zijn hybride campagne in Europa op, maar de alliantie ziet op dit moment geen onmiddellijke dreiging van een conventionele aanval op een lidstaat. Dat betekent niet dat het risico is verdwenen. Volgens berichtgeving over Amerikaanse inlichtingenanalyses wordt wel rekening gehouden met een mogelijke, beperkte toekomstige test van NAVO’s toezegging om gezamenlijk te reageren, vooral aan de oostflank. 1012

Hybride operaties bevinden zich bewust in het schemergebied tussen vrede en open oorlog. Ze kunnen bestaan uit sabotage, brandstichting, spionage, cyberaanvallen, desinformatie, economische druk, gps-storing of schendingen van het luchtruim. Het doel is vaak om schade en politieke verdeeldheid te veroorzaken zonder een duidelijke drempel voor een grootschalig militair antwoord te overschrijden.

Waarom de zorgen snel zijn toegenomen

Europese autoriteiten hebben de afgelopen periode een groeiend aantal incidenten in verband gebracht met Russische overheidsdiensten of door Rusland gesteunde tussenpersonen. Het gaat onder meer om brandstichting, aanvallen op infrastructuur, pogingen tot geweld, digitale spionage en cyberoperaties. Ook ongeautoriseerde drones en verstoring of manipulatie van navigatiesignalen — zogenoemde jamming en spoofing — spelen een rol. EU-documenten noemen daarnaast schendingen van het luchtruim door drones en gevechtsvliegtuigen als onderdeel van de bredere hybride dreiging van Rusland en Belarus. 1217

Onder de incidenten die alarmbellen doen afgaan, vallen vermoedelijke sabotageplannen tegen logistieke knooppunten en kritieke infrastructuur. Ook is er volgens Europese autoriteiten surveillance- en cyberactiviteit rond routes waarlangs militaire steun aan Oekraïne wordt vervoerd. In Duitsland werden bovendien explosieve drones aangetroffen bij of in de buurt van een luchthaven, onder meer nabij een Oekraïens vrachtvliegtuig. 56

Polen zegt door Rusland gelinkte plannen voor brandstichting en geweld te hebben verstoord. Estland meldt op zijn beurt een toename van sabotage, elektronische oorlogsvoering en spionage die aan Moskou wordt toegeschreven. 5720

Wat zegt het cijfer van vijftien incidenten per maand?

Volgens berichtgeving is het aantal gedocumenteerde, aan Rusland gelinkte incidenten sinds april opgelopen tot ongeveer vijftien per maand. Dat cijfer moet voorzichtig worden geïnterpreteerd: het is een schatting van inlichtingenbronnen en overheidsfunctionarissen, geen openbaar en controleerbaar NAVO-register. In veel gevallen spreken Europese regeringen en veiligheidsdiensten van Russische betrokkenheid, maar die verantwoordelijkheid is niet voor alle incidenten juridisch vastgesteld. 25

Een afzonderlijke inventarisatie door medewerkers van de Amerikaanse Helsinki Commission heeft sinds de grootschalige Russische invasie van Oekraïne bijna 150 vermoedelijke of aan Rusland toegeschreven hybride operaties op NAVO-grondgebied in kaart gebracht. Ook dat overzicht omvat zowel toegeschreven als vermoedelijke gevallen.

Waarschuwingen uit Polen en de Baltische staten

De grootste bezorgdheid klinkt in landen die geografisch dicht bij Rusland liggen en tegelijk tot de trouwste militaire en politieke steunverleners van Oekraïne behoren.

De Poolse premier Donald Tusk waarschuwde dat Polen voor “kritieke maanden” staat. Hij zei bovendien dat een Russische provocatie tegen geen enkel NAVO-land kan worden uitgesloten. Eerder verklaarde Tusk dat Rusland mogelijk binnen enkele maanden in staat zou kunnen zijn een NAVO-lid aan te vallen. 419

De Litouwse president Gitanas Nausėda zei dat inlichtingen wezen op mogelijke Russische aanvallen op kritieke infrastructuur in Litouwen, de andere Baltische staten of Polen. Daarbij zouden onder meer energie- en transportverbindingen kunnen worden geraakt. 18

Ook de Amerikaanse CIA-directeur John Ratcliffe zou Moskou hebben gewaarschuwd geen NAVO-lid aan te vallen, met name Estland, Letland of Litouwen. De berichtgeving daarover past in een bredere discussie in Washington en Europese hoofdsteden over de vraag of Rusland de samenhang van het bondgenootschap op beperkte schaal zou kunnen proberen te testen.

De Duitse bondskanselier Friedrich Merz heeft de Russische activiteiten publiekelijk als een ernstige hybride dreiging omschreven en gepleit voor een krachtiger Europese reactie. Europese landen hebben diplomatieke protesten ingediend, Russische ambassadeurs ontboden, sancties opgelegd en gezamenlijk verantwoordelijkheid toegewezen. Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk steunden bijvoorbeeld maatregelen tegen personen en organisaties die volgens hen betrokken waren bij Russische inlichtingen- en cyberactiviteiten in Europa. 6911

Welke scenario’s liggen op tafel?

De Amerikaanse inlichtingenramingen die openbaar zijn geworden, beschrijven geen onmiddellijke grootschalige invasie. Ze noemen verschillende scenario’s voor een mogelijke toekomstige test van Artikel 5, de bepaling van het NAVO-verdrag die stelt dat een gewapende aanval op één bondgenoot als een aanval op allen wordt beschouwd.

De opties zouden uiteenlopen van:

• een omvangrijke cyberaanval of sabotageoperatie;
• het inzetten van ongemarkeerde gewapende groepen die korte tijd terrein innemen;
• een beperkte conventionele inval in een kwetsbaar land aan de oostflank.

Het vermoedelijke doel zou niet noodzakelijk zijn om grote hoeveelheden grondgebied te veroveren, maar om te onderzoeken of NAVO-landen daadwerkelijk gezamenlijk reageren wanneer een kleinere bondgenoot wordt aangevallen. Het gaat om scenarioanalyses en voorzorgsbeoordelingen, niet om een voorspelling dat Rusland een aanval heeft bevolen. 12

Moskou wijst beschuldigingen af

Het Kremlin ontkent de beschuldigingen. Woordvoerder Dmitri Peskov noemde de aantijgingen over Russische cyberaanvallen en hybride oorlogsvoering ongefundeerd. Volgens hem accepteert Rusland deze beschuldigingen niet en worden ze herhaaldelijk geuit zonder overtuigend bewijs. Moskou ontkent ook betrokkenheid bij de bredere reeks sabotagegevallen. 101112

Heeft de campagne de steun aan Oekraïne verzwakt?

Vooralsnog is er geen overtuigend bewijs dat de vermoedelijke campagne haar strategische doel — het ondermijnen van de Europese steun aan Kyiv — heeft bereikt. Polen en de Baltische staten behoren nog altijd tot de krachtigste voorstanders van Oekraïne binnen Europa. Zij gebruiken de incidenten juist om te pleiten voor betere afschrikking, sterkere weerbaarheid en extra bescherming van aanvoerroutes voor militaire hulp. 356

De hybride campagne kan wel degelijk kosten veroorzaken, veiligheidsdiensten belasten en politieke druk opvoeren. Maar bij de oostelijke NAVO-leden lijkt ze de steun aan Oekraïne tot nu toe niet wezenlijk te hebben verminderd. De huidige NAVO-boodschap komt daarmee neer op waakzaamheid zonder een acuut invasiesignaal: geen onmiddellijke aanval, wel een steeds agressievere confrontatie onder de drempel van open oorlog.