Zes maanden oorlog tussen Iran, Israël en de Verenigde Staten: wat is er bereikt?

Een conflict dat niet echt is beëindigd

Zes maanden na de start van Operatie Roaring Lion is er geen duidelijke winnaar en al helemaal geen duurzame vrede. De gezamenlijke campagne van Israël en de Verenigde Staten veroorzaakte een grote militaire en politieke schok, maar Iran behield zijn vermogen om terug te slaan. Tegelijk groeide de scheepvaart door de Straat van Hormuz uit tot een belangrijk drukmiddel en strandden pogingen om via diplomatie tot een bindende regeling te komen.

Verschillende concrete cijfers die in de oorspronkelijke vraag worden genoemd — waaronder “meer dan 200” raketten en drones, 11 doden, 140 gewonden en de toestand van de Iraanse marine — kunnen op basis van de sterkste beschikbare berichtgeving niet onafhankelijk worden bevestigd.

Waarom begon de oorlog?

Israël omschreef de aanval van 28 februari als een preventieve reactie op wat het een existentiële Iraanse dreiging noemt. Daarbij wees het op de nucleaire koers van Iran, de ontwikkeling van ballistische raketten, de militaire commandostructuur en de uitgesproken vijandigheid tegenover Israël. Volgens het Israëlische leger moest de gezamenlijke operatie een gevaar voor Israël, de regio en de rest van de wereld wegnemen. 8

Volgens Reuters werden de aanvallen gepresenteerd als preventief en begonnen ze op een moment dat een diplomatieke oplossing voor het nucleaire conflict al onder grote druk stond. 5 De Iraanse hoogste leider Ali Khamenei kwam volgens Iraanse staatsmedia, geciteerd door Reuters, bij de eerste aanvallen om het leven. 4

Iraanse vergelding en betwiste claims

Iran reageerde met raket- en droneaanvallen op Israël, Amerikaanse strijdkrachten en doelen in de regio. Reuters meldde later dat Iran langeafstandsraketten inzette en dat een Iraanse aanval tientallen mensen verwondde in de buurt van een Israëlische nucleaire locatie. 3

De exacte aantallen gelanceerde raketten en drones en het totale aantal slachtoffers moeten echter voorzichtig worden geïnterpreteerd. In een actieve oorlog zijn militaire claims vaak onderdeel van de informatieoorlog en is onafhankelijke verificatie moeilijk. Ook voor de bewering van president Donald Trump dat de Iraanse marine was vernietigd, en voor het gemelde Iraanse tegenspreken daarvan door admiraal Shahram Irani, is onvoldoende onafhankelijk bewijs beschikbaar. De uitspraken kunnen daarom het best worden gezien als tegengestelde oorlogsboodschappen.

De gevolgen reikten ver buiten Iran en Israël

De oorlog vergrootte de risico’s voor Amerikaanse militairen, Israël, de Golfstaten, de scheepvaart en energie-infrastructuur. Vooral de Straat van Hormuz kreeg een centrale rol. Via deze strategische zeestraat loopt een belangrijk deel van de mondiale olie- en lng-export. Het heropenen ervan werd een belangrijk Amerikaans doel en maakte deel uit van het raamwerk dat in juni werd besproken. 16

Ook de humanitaire gevolgen zijn ernstig, al blijven de cijfers omstreden. De mensenrechtenorganisatie HRANA, aangehaald door de BBC, meldde 1.407 doden in Iran, onder wie 214 kinderen. In een actieve oorlog kunnen zulke aantallen niet altijd onafhankelijk worden gecontroleerd. 6 Volgens het Amerikaanse ministerie van Defensie kwamen sinds het begin van het conflict bovendien dertien Amerikaanse militairen om het leven. 6

Economische druk en de Straat van Hormuz

Dreigende of daadwerkelijke verstoring van de scheepvaart door Hormuz bracht de mondiale olie- en lng-stromen in gevaar. Daarmee kreeg Iran extra onderhandelingsmacht tegenover landen die afhankelijk zijn van energie-exporten uit de Golf.

De beschikbare bronnen wijzen op economische problemen in Iran als gevolg van de oorlog en sancties. Ze bieden echter onvoldoende betrouwbare basis om de inflatie, productieverliezen of de omvang van de ontberingen onder burgers precies te kwantificeren. Claims over de exacte inflatiecijfers moeten daarom met terughoudendheid worden benaderd.

Waarom liep diplomatie vast?

Bemiddelaars uit Pakistan en Qatar hielpen bij het tot stand brengen van een voorlopig Amerikaans-Iraans akkoord. Het veertienpuntenmemorandum trad op 18 juni in werking en voorzag in een staakt-het-vuren, het heropenen van de Straat van Hormuz en een periode van zestig dagen om tot een definitieve overeenkomst te komen. 27

De zwakte van het akkoord zat vanaf het begin in de openstaande kernvragen. Het stelde moeilijke onderwerpen uit, zoals:

• beperkingen op het Iraanse nucleaire programma;
• verlichting van Amerikaanse sancties;
• internationale controle en verificatie;
• het Iraanse raketprogramma;
• de rol en veiligheidseisen van Israël.

Reuters waarschuwde dat het omzetten van het voorlopige raamwerk in een blijvende overeenkomst veel moeilijker zou worden. 2 Uiteindelijk liep de regeling af terwijl de onderhandelingen steeds moeizamer verliepen. 6

Turkije, Egypte en Saudi-Arabië konden contacten faciliteren en aandringen op regionale de-escalatie, maar geen van deze landen bleek in staat de fundamentele tegenstelling tussen de Verenigde Staten, Iran en Israël te overbruggen.

Israël houdt een eigen militaire optie open

De Israëlische minister Eli Cohen zei dat Israël opnieuw zal toeslaan als Iran zijn nucleaire of ballistische-mis­sielprogramma herstelt — zelfs wanneer Teheran intussen een akkoord met Washington sluit. 5

Dat standpunt is belangrijk omdat het gemelde akkoord van juni het Iraanse ballistische raketprogramma niet beperkte. 12 Israël maakt daarmee duidelijk dat het een eigen, unilaterale handhavingsoptie blijft opeisen en zich niet automatisch gebonden acht aan een Amerikaans-Iraanse overeenkomst.

Wat betekent dit voor een oplossing?

De Amerikaanse positie schommelde tussen dreigementen met nieuwe aanvallen en voorwaardelijke terughoudendheid. Washington zegt bereid te zijn verdere militaire actie uit te stellen als Iran snel instemt met beperkingen op zijn nucleaire programma en de Straat van Hormuz heropent. 1

Teheran presenteert ondertussen zowel de diplomatieke contacten als zijn resterende militaire capaciteit als bewijs dat het niet is verslagen. De Israëlische bereidheid om onafhankelijk van een Amerikaans-Iraans akkoord opnieuw aan te vallen, betekent dat zelfs een overeenkomst het risico op een nieuwe oorlog slechts zou verkleinen, niet wegnemen.

Het meest waarschijnlijke scenario op korte termijn is daarom geen alomvattend vredesakkoord, maar een instabiele en onder druk afgedwongen pauze. Economische sancties, afschrikking, de controle over regionale vaarroutes en onregelmatige diplomatieke contacten zullen de verhouding blijven bepalen.