Waarom de spanningen tussen Turkije en Israël oplopen — met Syrië als brandhaard

De ruzie tussen de Turkse president Recep Tayyip Erdoğan en de Israëlische premier Benjamin Netanyahu is uitgegroeid van een felle woordenstrijd over Gaza tot een bredere machtsstrijd over de veiligheidsorde in Syrië na het Assad-tijdperk. De centrale vraag is nu wie de militaire spelregels in Syrië bepaalt — en of de Verenigde Staten kunnen voorkomen dat de rivaliteit uitmondt in een onbedoeld treffen.

De directe aanleiding was de Israëlische aanval op 18 augustus op de luchtmachtbasis Abu al-Duhur in het noordwesten van Syrië. Israël zei dat de aanval bedoeld was om een Turkse militaire inzet te verhinderen die de regionale machtsbalans zou kunnen veranderen. Turkije en Syrië wezen die lezing af. Tom Barrack, de Amerikaanse ambassadeur in Turkije en speciaal gezant voor Syrië, noemde de operatie een “onnodige escalatie”. 125

Van Gaza-retoriek naar een Syrische veiligheidscrisis

De politieke confrontatie vindt haar oorsprong in Gaza. Erdoğan beschuldigt Israël van genocide in Gaza en heeft het zionisme omschreven als een terroristische, extremistische, bezettende en moorddadige ideologie. Israëlische functionarissen reageerden met beschuldigingen van antisemitisme, bloedsprookjes en autoritarisme. Netanyahu noemde Erdoğan een “antisemitische dictator”. 4

Ankara voerde de toon daarna verder op. Turkije vergeleek Israëlische instellingen met het nazi-propagandaapparaat van Joseph Goebbels en omschreef de regering van Netanyahu als een genocideorganisatie en een “leugenmachine”. Zulke uitspraken maken een compromis moeilijker: beide leiders presenteren de ander niet alleen als politieke rivaal, maar als een fundamentele bedreiging.

Die retoriek kreeg een militaire dimensie toen Israël Abu al-Duhur aanviel. Volgens Reuters werden acht aanvallen uitgevoerd op de startbaan en opslagfaciliteiten van de basis bij Aleppo. Het kantoor van Netanyahu zei dat Syrië op het punt stond een met Israël afgesproken status quo op veiligheidsgebied te schenden door een Turkse aanwezigheid toe te staan. Ankara noemde de Israëlische beweringen “onhoudbaar” en Damascus ontkende dat het met een dergelijke inzet had ingestemd. 12

Waarom Abu al-Duhur zo belangrijk is

Syrië is het gevaarlijkste toneel omdat Turkije en Israël daar onverenigbare veiligheidsdoelen nastreven.

Turkije is een belangrijke steunpilaar van de regering van president Ahmed al-Sharaa, die Syrië na de val van Assad leidt. Ankara probeert in het land invloed en strategische veiligheidsdiepte op te bouwen. Na de aanval zei Washington te werken aan een mechanisme om militaire incidenten tussen Turkije, Israël en Syrië te voorkomen.

Israël probeert intussen te voorkomen dat een concurrerende militaire macht infrastructuur aanlegt of troepen verder naar het zuiden van Syrië verplaatst. Israëlische functionarissen zien een Turkse militaire positie als een mogelijk nieuw front in de buurt van gebieden die Israël in het zuiden controleert. Het geschil draait daarom niet alleen om één luchtmachtbasis, maar om de toekomstige veiligheidsorde van Syrië en de regionale machtsverhoudingen eromheen. 217

Ook onenigheid over de Amerikaanse voorkennis verhoogde het risico. Barrack zei dat Israël Washington niet vooraf had gewaarschuwd en suggereerde dat de aanval bedoeld kon zijn geweest om Turkije tot een reactie uit te lokken. Israëlische functionarissen spraken dat tegen. Daardoor ging de discussie niet alleen over de oorspronkelijke inlichtingen, maar ook over de vraag hoe escalatie moet worden beheerst. 57

Turkije voert de juridische en diplomatieke druk op

De confrontatie breidde zich bovendien uit naar het internationale recht. Op 21 augustus zei Turkije dat het een Interpol-Red Notice voor Netanyahu zou aanvragen in het kader van een binnenlandse strafzaak over Israëls onderschepping van activisten die humanitaire hulp naar Gaza probeerden te brengen. 3

Een Red Notice is een internationaal verzoek om iemand op te sporen en voorlopig aan te houden in afwachting van een mogelijke uitleveringsprocedure. Het is op zichzelf geen internationaal arrestatiebevel. Toch verhoogde de Turkse stap de politieke inzet: het optreden van Netanyahu kwam daarmee centraal te staan in een formele grensoverschrijdende juridische campagne. De aankondiging volgde bovendien op nieuwe Israëlische aanvallen op Erdoğan en verbond de juridische strijd rechtstreeks met hun bredere persoonlijke conflict. 34

De rivaliteit reikt verder dan Syrië

De confrontatie in Syrië maakt deel uit van een bredere regionale concurrentiestrijd. Turkije en Israël manoeuvreren ook om invloed in de oostelijke Middellandse Zee, waar de strategische rol van Griekenland en Cyprus steeds belangrijker wordt. Volgens analyses krijgt de rivaliteit een structureel karakter en beïnvloedt zij niet alleen Syrië, maar ook de verhoudingen in de Middellandse Zee en de regionale diplomatie van Washington. 17

Dat bredere speelveld is relevant omdat een crisis op het ene toneel de druk op een ander toneel kan versterken. Nauwere militaire samenwerking tussen Israël, Griekenland en Cyprus kan in Ankara worden gezien als onderdeel van een poging om Turkije in te dammen. Turkse stappen in Syrië of rond Cyprus kunnen in Israël op hun beurt worden geïnterpreteerd als bewijs van een groeiende regionale uitdaging. Naarmate de verschillende dossiers politiek sterker met elkaar worden verbonden, kunnen de gevolgen van een lokaal incident groter worden. 17

Waarom een directe oorlog niet het waarschijnlijkste scenario is

Ondanks de scherpe retoriek en militaire signalen wijst het beschikbare bewijs niet op een op handen zijnde, doelbewuste oorlog tussen Turkije en Israël. Beide landen onderhouden relaties met Washington en de Verenigde Staten proberen kanalen op te zetten om een directe botsing tussen hun strijdkrachten in Syrië te voorkomen. 5

Het waarschijnlijkere gevaar is een onbedoelde confrontatie: een nieuwe aanval op een locatie waar Turkse militairen zouden kunnen verblijven, een verkeerd geïnterpreteerde troepenbeweging of een vergeldingsactie die zich vanuit Syrië uitbreidt naar de oostelijke Middellandse Zee. De aanval op Abu al-Duhur liet het onderliggende probleem zien: zelfs als beide partijen liever afschrikking dan oorlog willen, kunnen tegenstrijdige verklaringen, beperkt vertrouwen en onzekere communicatie de escalatie moeilijk beheersbaar maken.

Voorlopig kan de ruzie tussen Erdoğan en Netanyahu het best worden begrepen als een uitdijende strategische rivaliteit, niet als een op handen zijnde bilaterale oorlog. Gaza blijft de bron van de meest explosieve politieke taal, maar Syrië is het belangrijkste militaire brandpunt geworden — en de plek waar woorden het gemakkelijkst kunnen omslaan in een directe veiligheidscrisis.