Ratcliffes geheime Moskou-reis: diplomatiek doorbraakmoment of verkenning?

De geheime reis van CIA-directeur John Ratcliffe naar Moskou was waarschijnlijk vooral bedoeld om via het inlichtingenkanaal te onderzoeken of Rusland bereid was terug te keren naar door de VS bemiddelde onderhandelingen over de oorlog in Oekraïne. Het was geen topontmoeting met Vladimir Poetin en evenmin een bevestigde doorbraak.

Ratcliffe reisde op 25 augustus naar Moskou; het nieuws over zijn bezoek kwam een dag later naar buiten. Het Kremlin bevestigde dat hij Russische inlichtingenfunctionarissen had gesproken, maar niet met Poetin had afgesproken. 12

Wat staat over het bezoek vast?

De duidelijkst bevestigde ontmoeting was die tussen Ratcliffe en Sergej Narysjkin, het hoofd van de Russische buitenlandse inlichtingendienst SVR. Narysjkin omschreef het overleg als een „werkbijeenkomst” over gevoelige onderwerpen binnen het werkterrein van beide diensten. Volgens hem is dit soort contact tussen inlichtingenchefs een gebruikelijke werkvorm. 3

Het Kremlin zei dat Poetin over de uitkomst was geïnformeerd, maar dat er geen ontmoeting tussen de Russische president en Ratcliffe was gepland. President Donald Trump noemde de reis „een soort semi-routinematig bezoek”. Kremlin-woordvoerder Dmitri Peskov gaf geen inhoudelijke toelichting op de gesprekken. 1

Verschillende berichten meldden ook dat Aleksandr Bortnikov, de directeur van de Russische veiligheidsdienst FSB, deelnam. Moskou noch Washington heeft details over een gesprek tussen Ratcliffe en Bortnikov echter publiekelijk bevestigd of een officieel verslag vrijgegeven. 45

Wat zou Ratcliffe hebben besproken?

Volgens bronnen die over het overleg waren geïnformeerd, wilde Ratcliffe nagaan of de Russische inlichtingentop Poetin kon bewegen om via Amerikaanse bemiddeling opnieuw met Oekraïne te onderhandelen. Bortnikov zou daarbij een mogelijk bruikbaar kanaal zijn, vanwege zijn toegang tot het Kremlin en zijn invloed binnen het Russische veiligheidsapparaat. 9

Andere berichten stellen dat Ratcliffe Moskou aanspoorde om serieuze onderhandelingen te beginnen. Ook zou hij een sombere inschatting hebben gegeven van de militaire en economische positie van Rusland. Deze informatie is gebaseerd op anonieme bronnen en moet daarom worden gezien als berichtgeving over het overleg, niet als een officieel bevestigd verslag. 8

Er waren daarnaast berichten dat Ratcliffe Rusland waarschuwde de NAVO niet op de proef te stellen, bijvoorbeeld met mogelijke acties tegen de Baltische staten. Die waarschuwing is niet publiekelijk bevestigd door de CIA, het Witte Huis of het Kremlin. De openbare lezingen van het bezoek liepen uiteen: Trump ontkende dat de missie in de eerste plaats bedoeld was als waarschuwing, terwijl andere berichten die uitleg aan Amerikaanse functionarissen toeschreven. 14

Het gemelde plan voor een top tussen Trump, Poetin en Zelensky

Het meest ambitieuze onderdeel van de gesprekken was volgens berichtgeving het idee voor een trilaterale ontmoeting tussen Donald Trump, Vladimir Poetin en de Oekraïense president Volodymyr Zelensky. Axios meldde, op basis van twee bronnen die over de zaak waren geïnformeerd, dat Ratcliffe dit voorstel tijdens zijn gesprekken in Moskou had geopperd. Ook andere media berichtten erover, maar geen van de drie regeringen kondigde de top aan. 96

Dat onderscheid is belangrijk. Een voorstel dat via een geheim inlichtingenkanaal wordt besproken, is nog geen overeengekomen top. Na het bezoek waren er geen publiek bevestigde datum, locatie, agenda of onderhandelingskader.

Hoe reageerde Oekraïne?

Zelensky zei op 28 augustus dat de Verenigde Staten Kyiv hadden geïnformeerd over verschillende ontmoetingen in Moskou. Hij bedankte Washington voor de informatie en voor wat hij de noodzakelijke toon van het gesprek met Rusland noemde. De Oekraïense president bevestigde niet publiekelijk welke personen precies hadden deelgenomen of wat er over de voorgestelde top was besproken.

De bredere zorg in Kyiv is of Moskou deze contacten gebruikt om tijd te winnen, in plaats van zich voor te bereiden op betekenisvolle concessies. Dat is een belangrijke kanttekening bij berichten over Russische bedoelingen of mogelijke militaire plannen: inlichtingenbeoordelingen en uitspraken van anonieme functionarissen zijn niet hetzelfde als publiek geverifieerd bewijs.

Kunnen Rusland en Oekraïne in september weer praten?

Er was enige reden voor voorzichtig optimisme over een hervatting van onderhandelingen op werkingsniveau. Kyrylo Boedanov, de stafchef van Zelensky, zei dat Oekraïense en Russische teams in september bijeen zouden kunnen komen, mogelijk met Amerikaanse vertegenwoordigers erbij. Het eerdere door de VS geleide proces was vastgelopen door onenigheid over Russische territoriale eisen en doordat Washington zich steeds meer richtte op het conflict met Iran. 17

Maar Boedanovs uitspraak wees op een mogelijkheid, niet op een afgeronde diplomatieke afspraak. Er was geen datum, agenda, regeling voor een staakt-het-vuren of akkoord over een top tussen de leiders bekendgemaakt.

De kern van de zaak

De missie van Ratcliffe lijkt een gevoelig Amerikaans-Russisch inlichtingenkanaal opnieuw te hebben geopend en te hebben onderzocht of Russische veiligheidsfunctionarissen een terugkeer naar onderhandelingen konden ondersteunen. De bevestiging van Narysjkin maakt duidelijk dat ten minste één ontmoeting tussen hooggeplaatste inlichtingenchefs heeft plaatsgevonden. De gemelde gesprekken met Bortnikov, de waarschuwingen aan Rusland en het voorstel voor een top berusten daarentegen grotendeels op brongebaseerde maar onbevestigde berichtgeving.

De reis was daarmee eerder een teken van verkennende diplomatie dan van een bewezen vredesdoorbraak. De doorslaggevende vraag is of de contacten leiden tot formele gesprekken met deelname van Oekraïne en de Verenigde Staten — en niet alleen tot een nieuwe reeks vertrouwelijke boodschappen tussen Washington en Moskou.