Oorlog en mislukte oogstverwachtingen stuwen graanprijzen omhoog

De scherpe rally op de graanmarkten was meer dan een tijdelijke verstoring van de scheepvaart. Handelaren verwerkten tegelijk een geopolitieke schok, hogere transport- en verzekeringskosten en een minder ruime oogstverwachting in andere producerende regio’s. Aanvallen en vaarbeperkingen maakten de exportcapaciteit aan de Zwarte Zee plots onzeker, juist in de belangrijke periode na de oogst. Tegelijkertijd namen de mogelijkheden af om dat aanbod elders snel te vervangen.

Waarom de futures zo sterk stegen

Russische en Oekraïense aanvallen op havens, graanterminals en commerciële schepen verstoorden de belangrijkste exportsystemen van beide landen. Zendingen werden vertraagd of stilgelegd, verzekeringen en vracht werden duurder en de zekerheid dat een gecontracteerde lading daadwerkelijk aankomt nam af. Omdat Rusland en Oekraïne belangrijke laagkostleveranciers van graan zijn, kochten marktpartijen op de termijnmarkt in Chicago extra contracten als bescherming tegen een mogelijk tekort aan fysieke aanvoer. 12

Dat mechanisme staat bekend als een risicopremie: prijzen stijgen niet alleen omdat er vandaag minder graan beschikbaar is, maar ook omdat handelaren rekening houden met een grotere kans op toekomstige tekorten en vertragingen.

Tarwe en maïs: dezelfde schok, verschillende aanjagers

Tarwe steeg volgens de aangeleverde marktgegevens op 28 augustus met 3,1% op één dag, 12,1% in één week en 54,5% sinds het begin van het jaar. Maïs won 5,5% in een week en 15,6% in augustus. Die bewegingen passen bij een combinatie van verstoorde aanvoer en risicoprijsvorming. Tarwe bereikte het hoogste niveau in ruim drie jaar nadat de export vanuit de Zwarte Zee vrijwel tot stilstand kwam. Maïs profiteerde daarnaast van de verslechterende vooruitzichten voor de Amerikaanse oogst. 34

Voor maïs was er dus een extra, afzonderlijke katalysator. Hitte in het westen van de Amerikaanse teeltgebieden en overvloedige regen in het oosten drukten de verwachte opbrengsten in de Corn Belt, de belangrijkste maïsregio van de Verenigde Staten. Een veelgevolgde veldinventarisatie kwam uit op een nationale opbrengst van 173,2 bushels per acre, aanzienlijk lager dan de USDA-raming van 180,7. Daardoor leek het potentiële Amerikaanse exportoverschot minder groot, precies op het moment dat de beschikbaarheid uit het Zwarte Zeegebied onzeker werd. 45

Minder ruimte om tekorten op te vangen

Ook Europa bood minder zekerheid. Droogte en hitte verslechterden de vooruitzichten voor de maïsoogst in de Europese Unie. In de augustusraming verlaagde de USDA de verwachte EU-maïsproductie met 3,6 miljoen ton. 6

Daar kwamen druk op productiemiddelen en logistiek bij. Verstoringen rond de Straat van Hormuz verhoogden de energie- en kunstmestkosten. Op binnenwateren zoals de Rijn kunnen lage waterstanden bovendien leiden tot hogere transportkosten of beperkingen voor de binnenvaart. De beschikbare gegevens wijzen erop dat deze factoren de rally versterkten, maar maken het niet mogelijk om hun afzonderlijke bijdrage aan de prijsstijging van 28 augustus precies te berekenen. 7

De kern van het marktverhaal was daardoor niet alleen dat er minder graan uit de Zwarte Zee kwam. Ook de buffers elders werden kleiner en het werd duurder om graan naar importerende landen te vervoeren.

Oekraïne: alternatieve routes kunnen het verlies niet volledig opvangen

De gevolgen waren voor Oekraïne onmiddellijk voelbaar. De graanexport daalde in de eerste twee weken van augustus met 75% ten opzichte van een jaar eerder. Graan bleef daardoor in het binnenland vastzitten en prijzen bij de boer zakten onder de productiekosten. Dat verzwakt de kasstroom van landbouwbedrijven en kan hun vermogen aantasten om de volgende zaaicyclus te financieren. 1

Oekraïne probeerde export om te leiden via spoor, weg en de Donau. Die routes bieden enige verlichting, maar de autoriteiten verwachtten dat ze slechts ongeveer de helft van de vroegere volumes via de Zwarte Zeehavens zouden kunnen verwerken. Eind augustus lagen tot 70 schepen te wachten bij het Sulinakanaal door een tekort aan loodsen en doordat andere lading voorrang kreeg. 89

De logistieke problemen werden bovendien versterkt door de beperkte capaciteit van de alternatieve routes. Een haven die duizenden tonnen per zeeschip kan afhandelen, is niet eenvoudig te vervangen door een combinatie van spoor, vrachtwagens en kleinere binnenvaartschepen.

Rusland zoekt omwegen, maar geen snelle oplossing

Ook Russische exporteurs kampten met logistieke problemen in de Zwarte en de Azovzee. Moskou stelde voor om een deel van de export om te leiden en producenten en exporteurs tijdelijk te ondersteunen. Tot de genoemde maatregelen behoren het schrappen van de graanexportheffing, subsidies voor spoorvervoer, uitstel van leningen, staatsaankopen en het gebruik van overtollig graan als veevoer. 10

Die maatregelen kunnen de binnenlandse druk verlichten, maar ze herstellen niet snel de beschadigde haveninfrastructuur en nemen het risico voor schepen en bemanningen niet weg. Omgeleide vrachtstromen kunnen tijd kopen, maar creëren op korte termijn geen nieuwe diepwatercapaciteit.

Egypte krijgt te maken met duurdere en minder zekere tarwe

Egypte behoort tot de importeurs die bijzonder gevoelig zijn voor verstoringen in het Zwarte Zeegebied. Nu de aanvoer uit die regio onbetrouwbaarder werd, zochten importeurs tarwe van alternatieve herkomst tegen ongeveer 300 dollar per ton; sommige aanbiedingen lagen daarboven. 11

Dat betekent niet automatisch dat er direct geen brood meer is. Het risico zit eerder in een hogere rekening voor de overheid, minder keuze tussen leveranciers en een grotere kwetsbaarheid voor vertragingen. De kosten van het in stand houden van het gesubsidieerde broodsysteem kunnen daardoor oplopen.

De gevolgen reiken verder dan Egypte. Vooral lage-inkomenslanden die sterk afhankelijk zijn van import lopen risico wanneer de prijzen van tarwe en maïs stijgen. Hogere grondstof- en vrachtkosten kunnen doorwerken in brood, meel, veevoer en uiteindelijk de voedselinflatie. 12

Wat de markt uiteindelijk inprijsde

De futuresmarkt prijsde op 28 augustus een gelijktijdig verlies aan exportcapaciteit, hogere kosten voor levering en kleinere oogstbuffers elders in. De stijging van tarwe en maïs was daarom niet simpelweg een reactie op één beschadigde haven of een enkele vertraagde zending.

Zolang schepen de Zwarte Zee en de toegangswateren niet betrouwbaar kunnen gebruiken, blijven kopers bereid een premie te betalen voor zekerheid. En zolang Amerikaanse opbrengstverwachtingen en Europese oogstvooruitzichten onder druk staan, is er minder ruimte om een langdurige verstoring snel op te vangen.