Overstromingen in Nepal en Tibet: hoe een gletsjer instortte en een massale ramp veroorzaakte

De ramp die op 26 augustus de grensregio tussen Nepal en Tibet trof, werd aanvankelijk omschreven als een aardbevings veroorzaakte aardverschuiving. Nadere analyse door de U.S. Geological Survey wees er echter op dat het seismische signaal — vergelijkbaar met een aardbeving met magnitude 5,2 — zelf werd veroorzaakt door het instorten van een grote massa gletsjerijs en rots, gevolgd door een puinstroom. 18

Die instorting stuurde een krachtige mengeling van water, ijs, modder en rotsblokken door rivierdalen langs de grens tussen Nepal en Tibet. De vloedgolf raakte woonplaatsen en transportroutes die worden gebruikt door inwoners, werknemers, trekkers en pelgrims. Zo veranderde een afgelegen geologische gebeurtenis in korte tijd in een grensoverschrijdende humanitaire crisis. 2712

De recentste bevestigde cijfers

De Nepalese rampenautoriteiten meldden op 28 augustus 579 bevestigde doden en 1.924 mensen die nog altijd vermist waren. Onder de vermisten bevonden zich 517 buitenlandse staatsburgers. Volgens Canadese autoriteiten waren daar ook 32 Canadese burgers en permanente inwoners bij. 411

De cijfers kunnen nog veranderen. Nepal en China publiceerden op verschillende momenten uiteenlopende aantallen, en het is niet altijd duidelijk of de tellingen aan weerszijden van de grens elkaar gedeeltelijk overlappen. Eerdere updates meldden aanzienlijk minder doden en vermisten. Dat weerspiegelt zowel het terugvinden en identificeren van lichamen als de grote moeilijkheden om geïsoleerde bergdalen te bereiken. 6

De Internationale Federatie van Rode Kruis- en Rode Halve Maanverenigingen schatte dat meer dan 90.000 mensen waren getroffen en dringend hulp nodig hadden. Een VN-organisatie voor kinderen meldde bovendien dat minstens 17.000 kinderen dringend humanitaire hulp nodig hadden. Volgens die organisatie waren 18 scholen verwoest en nog eens 20 beschadigd.

Hoe de overstroming ontstond

Waarschijnlijk stortte een groot deel van een gletsjer, samen met rots, in een bergachtig riviersysteem of blokkeerde het de rivier. De inslag wekte zoveel seismische energie op dat de gebeurtenis aanvankelijk als een aardbeving werd geregistreerd. Toen het puin en het water stroomafwaarts begonnen te bewegen, veranderde de situatie in een verwoestende puinstroom — veel krachtiger en gevaarlijker dan een normale rivieroverstroming. 19

Volgens meldingen voerde de stroom modder, ijs en rotsen mee door valleien. Woningen, dorpen, bruggen, wegen, waterkrachtcentrales en grensvoorzieningen werden vernietigd. Gebouwen met meerdere verdiepingen werden van hun fundamenten gerukt. Door weggeslagen wegen en verstoorde communicatie raakten sommige gemeenschappen volledig geïsoleerd. 2712

Het opmaken van de totale schade duurt langer door het bergachtige terrein en het verlies van belangrijke toegangswegen. Meldingen over het exacte aantal beschadigde ziekenhuizen en gezondheidscentra moeten daarom voorzichtig worden geïnterpreteerd. Wel staat vast dat water- en sanitaire voorzieningen en andere essentiële infrastructuur beschadigd zijn. Dat legt extra druk op hulpdiensten en vergroot de zorgen over door water overdraagbare ziekten. 5

Inwoners, toeristen en pelgrims vermist

De vermissingscrisis beperkt zich niet tot dorpen direct langs de rivier. In vroege meldingen werd gesproken over honderden buitenlandse toeristen die niet konden worden bereikt. Onder hen waren pelgrims die onderweg waren naar de Kailashberg in Tibet, een belangrijke heilige plaats voor hindoes. Ook mensen uit India, de Verenigde Staten, Australië, het Verenigd Koninkrijk, Canada en andere landen werden als vermist opgegeven. 1015

Familieleden moesten soms lange tijd wachten op betrouwbare informatie, terwijl autoriteiten probeerden vast te stellen wie was overleden, wie de ramp had overleefd, wie vastzat en wie mogelijk stroomafwaarts was meegesleurd. Verschillende families zijn publiekelijk op zoek gegaan naar vermiste naasten, maar er is nog geen volledige, onafhankelijk gecontroleerde lijst van alle vermiste pelgrims, toeristen en overlevenden.

De onzekerheid is extra groot in afgelegen bergvalleien. Puin, beschadigde wegen en uitgevallen communicatie maken het daar moeilijk om de gebruikelijke registratie- en opsporingssystemen te gebruiken.

Waarom reddingswerk zo moeilijk is

Nepal zette veiligheidstroepen, helikopters en grondploegen in om door puin bedekte valleien te doorzoeken en noodhulp te leveren. Ook China voerde aan de Tibetaanse kant van de grens reddings- en noodoperaties uit. 7

De hulpverlening wordt door meerdere gevaren tegelijk beperkt:

• Vernietigde toegangswegen: Overstromingen en aardverschuivingen spoelden wegen en bruggen weg, waardoor hulpverleners en voorraden sommige dorpen niet konden bereiken. 5
• Instabiele hellingen en puin: Nieuwe rotsvallen, modder en onstabiel terrein maken zoekacties op de grond gevaarlijk en traag. 6
• Weer en hoogte: Het steile Himalayagebied en snel wisselende weersomstandigheden beperken helikoptervluchten en verplaatsingen over land. 67
• Een groot stroomafwaarts zoekgebied: Mensen en voorwerpen kunnen ver van de oorspronkelijke inslagplaats zijn meegevoerd, waardoor reddingsteams een veel groter gebied moeten onderzoeken. 6
• Onvolledige informatie: Verstoorde communicatie en verschillen tussen Nepalese en Chinese meldingen maken betrouwbare lijsten van vermisten moeilijk. 4

Operationele cijfers, waaronder aantallen reddingen, moeten voorlopig worden beschouwd zolang de zoekactie voortduurt. De beschikbare bronnen verifiëren niet onafhankelijk elk getal dat in de eerste situatierapporten circuleerde.

Een tweede gevaar: een meer dat door puin ontstond

De instorting en de daaropvolgende puinstroom blokkeerden delen van het riviersysteem. Daardoor ontstond stroomopwaarts een meer dat door een natuurlijke dam van puin werd tegengehouden. Naarmate het water steeg, waarschuwden autoriteiten dat een doorbraak een nieuwe vloedgolf kon veroorzaken in valleien die al zwaar waren getroffen.

Het meer begon op 28 augustus over te lopen. Dat onderbrak de reddingswerkzaamheden korte tijd en leidde in zowel Nepal als China tot nieuwe bezorgdheid. Latere meldingen stelden dat het directe gevaar beheersbaar was. Chinese autoriteiten zeiden dat het risico op een plotselinge doorbraak was afgenomen.

Ook zonder een catastrofale doorbraak kan een overlopend puinmeer reddingsroutes blokkeren, tijdelijke bruggen beschadigen en overlevenden en hulpverleners blootstellen aan snel veranderende waterstanden. Het meer vormde daarmee een tweede dringende bedreiging boven op de al uiterst moeilijke zoektocht.

Hoe overheden en hulporganisaties reageren

Nepal richt de hulpverlening op zoekacties door leger en veiligheidstroepen, evacuaties per helikopter, noodvoorraden en tijdelijke medische capaciteit. China coördineert reddings- en hulpoperaties in Tibet en houdt het overstromingsgevaar stroomopwaarts in de gaten. 7

Canada probeert de 32 Canadese burgers en permanente inwoners te traceren die als vermist zijn opgegeven. Canadese functionarissen verklaarden volgens de aangehaalde berichtgeving van CBC dat er op dat moment geen Canadezen onder de bevestigde doden waren. De status van de vermisten bleef echter onduidelijk. 11

Het Rode Kruisnetwerk richt zich op noodopvang, voedsel, water, medische hulp, communicatie en het herenigen van families. De Internationale Federatie van Rode Kruis- en Rode Halve Maanverenigingen meldde steun aan de Nepalese Rode Kruisorganisatie. Hulporganisatie CARE waarschuwde dat getroffen gezinnen hun huizen, bezittingen en inkomen waren kwijtgeraakt en dat beschadigde water- en sanitaire voorzieningen het risico op ziekten vergroten.

Sommige overlevenden hebben inmiddels hulp ontvangen, maar de toegang blijft ongelijk verdeeld. De hulpverlening moet niet alleen voorzien in de eerste levensbehoeften, maar ook communicatie herstellen, vermisten opsporen, ontheemde gezinnen ondersteunen en ziekte-uitbraken voorkomen in gebieden waar water- en sanitaire systemen zijn beschadigd.

Wat nog niet zeker is

De belangrijkste oorzaak is inmiddels duidelijker. Alles wijst op een instorting van gletsjerijs en rots, gevolgd door een puinstroom die seismische energie veroorzaakte die aanvoelde als een aardbeving — niet op een gewone aardbeving die de ramp in gang zette. 1

Over de menselijke tol en de precieze geografische omvang bestaat nog meer onzekerheid. Zoekacties zijn nog bezig, sommige valleien zijn moeilijk bereikbaar en Nepalese en Tibetaanse cijfers zijn mogelijk niet rechtstreeks met elkaar te vergelijken.

De meest betrouwbare conclusie is dat de ramp honderden levens heeft geëist, op grote schaal infrastructuur heeft vernietigd en een humanitaire crisis heeft veroorzaakt die tienduizenden mensen raakt. De uiteindelijke balans kan nog veranderen naarmate reddingsteams meer gebieden bereiken en slachtoffers worden geïdentificeerd.