IJslands EU-referendum: waar stemmen de inwoners van IJsland precies over?

Geen referendum over EU-lidmaatschap

Het referendum van 29 augustus is gemakkelijk verkeerd te interpreteren. IJslanders stemmen niet over de vraag of hun land lid wordt van de Europese Unie. Op het stembiljet staat de vraag of de regering de onderhandelingen over mogelijke toetreding moet hervatten. 23

Dat maakt de stemming wel belangrijk, maar niet definitief. Een ja zou een lang en onzeker toetredingsproces opnieuw op gang brengen. Een nee zou de huidige relatie met Europa in stand houden en de kwestie van EU-lidmaatschap waarschijnlijk voor jaren uit de politieke agenda duwen.

Wat staat er precies op het stembiljet?

De vraag is of IJsland de toetredingsonderhandelingen met de EU moet heropenen. Het land diende in 2009 een aanvraag in. De onderhandelingen werden in 2013 opgeschort. Op dat moment waren 27 onderhandelingshoofdstukken geopend en 11 daarvan voorlopig afgesloten. 23

Een ja-stem is dus een mandaat om te onderhandelen, geen opdracht om een toetredingsverdrag te ondertekenen. De regering heeft gesproken over een mogelijke hervatting van de formele gesprekken vanaf 2027, maar het proces zou nog jaren duren en de uitkomst staat allerminst vast. 23

Als de onderhandelingen tot een akkoord leiden, krijgen de IJslanders opnieuw de kans om over de toetredingsvoorwaarden te stemmen. Bovendien moeten alle 27 EU-lidstaten het verdrag unaniem goedkeuren. 23

Premier Kristrún Frostadóttir noemt het referendum politiek bindend voor haar regering, hoewel de stemming juridisch gezien een adviserend karakter heeft. 23

Waarom de peilingen elkaar lijken tegen te spreken

In de laatste campagnedagen is geen duidelijke trend zichtbaar. De strijd is simpelweg bijzonder spannend.

• Een peiling van Maskina, gehouden van 21 tot en met 25 augustus, gaf 51,3 procent steun voor het hervatten van de onderhandelingen en 48,7 procent tegenstand. 4
• Een eerdere peiling van Gallup kwam uit op een gelijke stand van 46 tegen 46 procent, met 8 procent twijfelaars. 3
• In een latere Gallup-peiling, gehouden van 24 tot en met 27 augustus, zei 51,6 procent tegen het heropenen van de gesprekken te zijn, volgens berichtgeving van 28 augustus. 12

De cijfers zijn niet noodzakelijk onverenigbaar. De onderzoeken vonden op verschillende momenten plaats, werden uitgevoerd door verschillende bureaus en meten een kiezerspubliek dat vrijwel in tweeën is gedeeld. Opkomst, twijfelende kiezers en verschillen in onderzoeksmethode kunnen de uitslag beïnvloeden.

De voorzichtigste conclusie is daarom dat het referendum nek-aan-nek verloopt. Geen enkele peiling bewijst op zichzelf dat er sprake is van een blijvende omslag.

Hoe de Arctische veiligheid het debat veranderde

Internationaal wordt het referendum vaak als een veiligheidsstemming gezien, omdat IJsland een strategische positie inneemt in de Noord-Atlantische Oceaan en het noordpoolgebied. Het land is lid van de NAVO, heeft geen permanent leger en leunt voor zijn defensie op zijn Atlantische veiligheidsrelaties, waaronder de samenwerking met de Verenigde Staten.

De uitspraken van Donald Trump over Groenland hebben bij veel IJslanders voor extra onzekerheid gezorgd. Ook de Russische militaire activiteit en de uitbreiding van infrastructuur in het noordpoolgebied hebben de zorgen over de strategische toekomst van de regio versterkt.

Voorstanders van een hervatting van de EU-gesprekken zeggen dat een nauwere institutionele aansluiting bij Europa IJsland meer politieke en economische slagkracht kan geven nu het noordpoolgebied steeds sterker wordt betwist. Zij presenteren een ja-stem als een manier om risico’s te beperken en te onderzoeken welke garanties IJsland kan bedingen — niet als vervanging van de NAVO of de defensierelatie met de VS. 3

Tegenstanders trekken een andere veiligheidsconclusie. Volgens hen is de EU geen alternatief voor de NAVO en bieden de bestaande defensieafspraken IJsland al de belangrijkste harde veiligheidsgarantie. Meer Europese integratie zou volgens die redenering de nationale beleidsvrijheid kunnen beperken zonder een vergelijkbare militaire bescherming op te leveren. 3

Veiligheid versterkt daarmee de argumenten van beide kampen. De vraag is niet alleen óf IJsland zich bedreigd voelt, maar vooral welke reactie veiliger is: meer Europese samenwerking of juist maximale nationale controle.

Visserij blijft het grootste binnenlandse bezwaar

Het meest beladen onderwerp bij een mogelijke toetreding is de visserij. Tegenstanders vrezen dat het gemeenschappelijk visserijbeleid van de EU de controle van IJsland over zijn visgronden en quotasysteem kan verzwakken. De visserij is nauw verbonden met de economie, nationale identiteit en geschiedenis van het land, dat lang heeft gestreden voor zeggenschap over zijn maritieme wateren. 35

Voorstanders antwoorden dat het afwijzen van onderhandelingen juist betekent dat IJsland nooit te weten komt welke afspraken het kan bereiken. In hun visie geven gesprekken onderhandelingsmacht: IJsland kan zijn eisen op tafel leggen, de positie van de EU testen en de bevolking later over een concreet akkoord laten beslissen. 3

Het referendum is daarom geen simpele keuze tussen Europa en isolement. IJsland maakt al deel uit van de Europese Economische Ruimte (EER) en heeft daardoor toegang tot de interne markt zonder EU-lid te zijn. De praktische vraag is of die relatie volstaat, of dat IJsland een grotere rol wil in de Europese besluitvorming — met als prijs onderhandelingen over gevoelige onderwerpen zoals de visserij. 12

Een kloof tussen generaties en regio’s

De campagne weerspiegelt ook verschillende opvattingen over onafhankelijkheid en nationale veiligheid. Jongere en meer stedelijke kiezers staan over het algemeen welwillender tegenover het hervatten van de gesprekken. Zij benadrukken economische stabiliteit, Europese invloed en bescherming tegen geopolitieke onzekerheid. Oudere, landelijke kiezers en mensen die in de visserijsector werken, leggen vaker de nadruk op autonomie, controle over natuurlijke hulpbronnen en de herinnering aan eerdere conflicten met Brussel. 34

De tegenstelling is niet absoluut, maar verklaart wel waarom het debat zich niet eenvoudig laat indelen in links tegenover rechts. Voor het ene kamp betekent soevereiniteit dat IJsland zelfstandig beslissingen kan nemen. Het andere kamp ziet veiligheid juist als de mogelijkheid om via collectieve invloed te voorkomen dat grotere landen en markten de overhand krijgen.

Wat betekent een ja-stem?

Een ja-uitslag zou:

• de toetredingsonderhandelingen van IJsland met de EU hervatten;
• het proces dat na de aanvraag van 2009 op gang kwam, opnieuw openen;
• kwesties als visserij, soevereiniteit en de toekomstige relatie met de EU opnieuw op tafel leggen; en
• de uiteindelijke beslissing over lidmaatschap doorschuiven naar een later referendum, na unanieme goedkeuring door de EU-lidstaten. 23

IJsland zou daarmee niet automatisch EU-lid worden. Ook zou een ja-stem het visserijconflict niet oplossen en geen garantie bieden dat de onderhandelingen tot een akkoord leiden. Wel zouden de IJslanders meer informatie krijgen over de voorwaarden die zij daadwerkelijk kunnen bedingen voordat zij een definitieve keuze maken.

Wat betekent een nee-stem?

Een nee-uitslag houdt IJsland buiten de EU en laat de huidige toegang tot de interne markt via de EER intact. De toetredingskwestie zou waarschijnlijk voor de voorzienbare toekomst worden opgeborgen, zeker omdat Frostadóttir de stemming heeft omschreven als mogelijk een moment van ‘nu of nooit’ voor het heropenen van het proces. 12

Een nee verandert niets aan het NAVO-lidmaatschap, de defensiesamenwerking met de Verenigde Staten of de economische banden met Europa. Het betekent vooral dat IJsland de volgende stap richting onderhandelingen afwijst en de status quo handhaaft.

De keuze achter de keuze

Op 29 augustus kiezen de IJslanders dus niet voor onmiddellijk EU-lidmaatschap. Ze beslissen of hun land politieke energie wil steken in het onderzoeken van wat lidmaatschap kan betekenen in een onzekerder Arctisch en trans-Atlantisch landschap.

Het ja-kamp pleit voor informatie, onderhandelingsmacht en een nauwere Europese aansluiting. Het nee-kamp verdedigt soevereiniteit, zeggenschap over de visserij en vertrouwen in het bestaande Atlantische veiligheidskader van IJsland. Nu de laatste peilingen verschillende kanten op wijzen en de marges klein zijn, kan de uitslag uiteindelijk minder afhangen van grote geopolitieke theorieën dan van de definitie van veiligheid die kiezers het meest overtuigt.