Meer dan de helft van de beoordeelde regio’s beheert de bodem slecht

Een wereldwijde bodemcrisis

De tweede uitgebreide beoordeling van de toestand van de wereldbodems door de VN-Voedsel- en Landbouworganisatie (FAO) schetst een somber beeld. In de meeste beoordeelde regio’s verkeren bodems in een redelijke, slechte of zeer slechte toestand. Tegelijkertijd bestaan er al beproefde methoden om bodems te herstellen en weerbaarder te maken. Het probleem is vooral dat die methoden nog lang niet op voldoende schaal worden toegepast.

De genoemde percentages slaan op regionale en subregionale beoordelingen. Ze geven dus niet rechtstreeks het exacte aandeel van het totale wereldwijde landoppervlak weer. 47

Verslechtering overheerst

In 52,5% van de beoordeelde regio’s en deelregio’s werd het bodembeheer als slecht of zeer slecht beoordeeld. Slechts 14% kreeg de kwalificatie goed of zeer goed. Sinds de eerste wereldwijde beoordeling uit 2015 rapporteerde 58% van de beoordelingen een verslechtering, terwijl slechts 10% op verbetering wees. 457

De druk op de bodem neemt ondertussen toe. In het afgelopen decennium groeide de wereldbevolking met ongeveer 800 miljoen mensen. Het geoogste areaal voor belangrijke gewassen nam met circa 80 miljoen hectare toe. 37

Waarom gezonde bodem zo belangrijk is

Bodem is veel meer dan het oppervlak waarop gewassen groeien. Naar schatting is de bodem betrokken bij ongeveer 95% van de voedselproductie. Daarnaast herbergt hij circa 59% van de biodiversiteit op het land en is hij, na de oceanen, de grootste koolstofopslag van de planeet. 7

Beschadigde bodems bedreigen daardoor niet alleen landbouwopbrengsten en ecosystemen. Ze verliezen ook hun vermogen om water vast te houden en koolstof op te slaan — functies die belangrijk zijn voor de weerbaarheid tegen klimaatverandering.

Erosie is de meest verbreide bedreiging

Van alle onderzochte problemen kwam erosie het vaakst naar voren. In 81% van de beoordelingen werd erosie als slecht beheerd aangemerkt. Andere belangrijke bedreigingen zijn:

• verlies van organische koolstof in de bodem;
• een onevenwichtige toevoer van voedingsstoffen;
• afname van de biodiversiteit in de bodem;
• verzilting;
• vervuiling; en
• bodemafdekking door bebouwing en stedelijke uitbreiding. 57

De combinatie van deze factoren kan de vruchtbaarheid en productiviteit van landbouwgrond aantasten. Dat raakt vooral gebieden waar boeren weinig mogelijkheden hebben om opbrengstverliezen op te vangen.

De oplossingen zijn bekend

De FAO roept op om bodem niet langer te behandelen als een verbruiksartikel, maar als een eindige en levende hulpbron. Die omslag wordt in het rapport beschreven als een overgang van bodemexploitatie naar bodemzorg. 4

Er bestaan verschillende maatregelen die erosie kunnen beperken, het koolstofgehalte en de vruchtbaarheid kunnen herstellen en landbouw weerbaarder kunnen maken. Voorbeelden zijn:

• minder of niet ploegen;
• de bodem permanent bedekt houden met gewasresten of groenbemesters;
• gewassen afwisselen en diversifiëren;
• boslandbouw, waarbij bomen worden geïntegreerd in landbouwsystemen;
• herstel van organische stof; en
• een gerichter gebruik van meststoffen. 351115

Conservation agriculture — conserverende landbouw — steunt specifiek op drie samenhangende principes: minimale bodemverstoring, permanente bodembedekking en diversificatie van gewassen. 35

Waarom de toepassing achterblijft

Volgens de bevindingen ligt de grootste hindernis niet bij een gebrek aan kennis over wat werkt. Boeren en overheden missen vaak de voorwaarden om duurzame methoden daadwerkelijk in te voeren. Het gaat onder meer om:

• financiering vooraf;
• geschikte machines en productiemiddelen;
• zekerheid over grondbezit of voldoende economische prikkels;
• toegang tot landbouwvoorlichting en praktische kennis; en
• betrouwbare lokale bodemgegevens en monitoring. 34

Ook beperkte toegang tot markten, krediet, weerinformatie en risicobeheer kan de overstap naar duurzamere landbouw bemoeilijken. 15

Bodem, klimaat en droogte versterken elkaar

De beoordeling verscheen rond de COP17-bijeenkomst van de VN over woestijnvorming en benadrukte hoe duur uitstel van herstelmaatregelen kan uitpakken. Bodemdegradatie en klimaatverandering versterken elkaar: hitte, droogte, zware neerslag en natuurbranden versnellen erosie en het verlies van koolstof. Verarmde bodems houden vervolgens minder water vast en slaan minder koolstof op, waardoor landbouwgemeenschappen kwetsbaarder worden voor nieuwe klimaatschokken. 47

De beschikbare bronnen bevestigen niet zelfstandig de specifieke omschrijving van de onderhandelingen over droogte tijdens COP16 als “mislukt”. Wel onderstreept het rapport duidelijk dat bodembeleid moet worden verbonden met beleid voor droogte, klimaat, voedselzekerheid en biodiversiteit. 47

De kernboodschap van de FAO is daarmee helder: gezonde bodems zijn geen vanzelfsprekendheid. Zonder investeringen, goede prikkels en lokaal toepasbare ondersteuning dreigt verdere achteruitgang — terwijl veel van de oplossingen al voorhanden zijn.