Rusland claimt aanvallen op vijf schepen: commerciële vaart op de Zwarte Zee steeds riskanter

Wat Rusland zegt over de vijf schepen

Het Russische ministerie van Defensie verklaarde op 25 augustus dat Russische strijdkrachten drie vrachtschepen met voorraden voor het Oekraïense leger en een tanker in de Zwarte Zeehaven Pivdennyi hadden getroffen. Ook zou een ander vrachtschip in de nabijgelegen haven van Odesa zijn geraakt. Daarnaast claimde Moskou aanvallen op haveninfrastructuur in Pivdennyi en Odesa en op brandstofopslag in Chornomorsk. Reuters kon deze beweringen niet onafhankelijk verifiëren.

Volgens Russische staatsgelieerde berichtgeving werden bij sommige aanvallen Geran-4-‘Seeker’-drones ingezet. Een Russisch bericht stelde dat zo’n drone een tankerschip in Pivdennyi en een droogladingschip in Odesa had getroffen, waarbij brand zou zijn uitgebroken. Een afzonderlijk Russisch bericht sprak over aanvallen op vijf droogladingschepen die volgens Moskou militaire voorraden vervoerden. 17

Dat onderscheid is belangrijk: de beschikbare bronnen bevestigen dat Russische autoriteiten deze claims hebben gedaan, maar niet dat de schepen daadwerkelijk militaire lading vervoerden, voor het Oekraïense leger werden gebruikt of precies op de gemelde wijze in brand zijn gevlogen.

Waarom dit gevolgen heeft voor de graanexport

De aanvallen vallen samen met een cruciale periode voor de Oekraïense zomeroogst. Nadat Russische aanvallen rond de havens bij Odesa waren toegenomen, schortten rederijen havenaanlopen op. De Oekraïense landbouwminister waarschuwde dat alternatieve routes via de Donau, het spoor en de weg voorlopig slechts ongeveer de helft van de volumes van de Zwarte Zeehavens konden verwerken. De benodigde capaciteit zou op zijn vroegst eind augustus worden bereikt.

De Oekraïense zeehandel verliep al niet meer via het voormalige graanakkoord dat door de Verenigde Naties en Turkije was bemiddeld. Rusland trok in 2023 zijn steun voor die regeling in. Daarna zette Oekraïne een eigen corridor op langs de westelijke kust van de Zwarte Zee, in de buurt van Roemenië en Bulgarije. Door de intensivering van de aanvallen liepen de transporten in juli en begin augustus opnieuw sterk terug.

De verstoring raakt niet alleen Oekraïne. Rusland is eveneens een belangrijke exporteur van landbouwproducten. Aanvallen op havens, terminals en commerciële schepen zetten daardoor de mondiale graan- en oliestromen verder onder druk. Onzekerheid over de veiligheid van de route beïnvloedt beslissingen van rederijen, verzekeringskosten en de toegang tot een regio die van groot belang is voor de internationale voedselvoorziening.

Internationale bemanningen lopen direct gevaar

De escalatie treft ook koopvaardijschepen en hun bemanningen. Volgens de Oekraïense havenautoriteiten waren er in juli tientallen aanvallen op civiele schepen en haveninfrastructuur. Een Turks vrachtschip met Oekraïense maïs werd voor de kust van Odesa getroffen. Daarbij kwamen volgens berichtgeving van de BBC negen Indiase en Syrische bemanningsleden en een Oekraïense loods om het leven. 5

Turkije riep Rusland en Oekraïne afzonderlijk op maatregelen te nemen om de scheepvaart te beschermen nadat een droneaanval nabij Novorossiejsk een schip van Turkse eigenaren had geraakt. Drie bemanningsleden raakten daarbij ernstig gewond. Ankara zei de toestand van zijn burgers nauwlettend te volgen.

De incidenten hebben een militair conflict rond havens en maritieme infrastructuur veranderd in een breder risico voor de gewone koopvaardij. De Turkse minister van Buitenlandse Zaken Hakan Fidan pleitte later voor een moratorium op aanvallen in de Zwarte Zee. Volgens hem werden commerciële schepen inmiddels zonder onderscheid aangevallen.

Hoe werkt de maritieme corridor nu?

In de beschikbare berichtgeving is geen bewijs dat het oorspronkelijke, door de VN gesteunde graanmechanisme is hersteld. De huidige route is de zelfstandig geëxploiteerde Oekraïense corridor langs de westkust. Het gebruik daarvan hangt af van de vraag of rederijen bereid zijn aanzienlijke militaire en commerciële risico’s te nemen.

Kyiv stuurde Moskou via een tussenpartij een voorstel om aanvallen op civiele doelen in de Zwarte Zee te stoppen. Daarmee wilde Oekraïne de veiligheid van schepen verbeteren en de graanstromen herstellen. Op het moment van de berichtgeving had Rusland nog niet formeel gereageerd.

Turkije dringt bij beide partijen aan op vrije en veilige scheepvaart. Turkse functionarissen zeiden dat schepen ondanks de toegenomen veiligheidszorgen nog steeds soepel via de Turkse zeestraten de Zwarte Zee binnenvoeren. Tegelijk waarschuwde Ankara Rusland en Oekraïne na aanvallen op schepen met een Turkse link.

Berichten over een mogelijk Turks plan voor twee afzonderlijke veiligheidsroutes — één voor schepen met Rusland als bestemming en één voor schepen richting Oekraïne — moeten voorzichtig worden gelezen. Het voorstel kwam van een krantencommentator en was geen aangekondigde maatregel van de Turkse regering.

De praktische hindernis: bescherming op zee en in de haven

Een werkende corridor is meer dan een route op een kaart. Schepen, bemanningen, terminals en opslaglocaties zouden geloofwaardig moeten worden beschermd tegen drones en raketten. Bovendien zouden Rusland en Oekraïne moeten overeenkomen dat zij aangewezen civiel verkeer niet aanvallen.

Rusland zei de bescherming van vrachtschepen in het gebied van de Zee van Azov en de Zwarte Zee op te voeren en alternatieve transportroutes te ontwikkelen na aanvallen op maritieme vaartuigen. Oekraïne stelt ondertussen dat export alleen kan worden voortgezet als civiele scheepvaart en haveninfrastructuur worden beschermd, onder meer met sterkere luchtverdediging tegen de aanhoudende drone- en raketdreiging. Schade en branden zijn gedeeltelijk gemeld door Oekraïense autoriteiten en andere bronnen, maar de specifieke Russische claims over de vijf schepen blijven onbevestigd. 23

De voorzichtige maar duidelijke conclusie is dat de wederzijdse aanvallen de scheepvaart op de Zwarte Zee onvoorspelbaarder hebben gemaakt, de Oekraïense graanexport tijdens het oogstseizoen beperken en internationale zeelieden aan groter gevaar blootstellen. Een duurzame heropening vereist controleerbare veiligheidsafspraken — niet alleen tegengestelde verklaringen over de vraag welke schepen of havenfaciliteiten legitieme militaire doelen waren.