Waarom Lars Klingbeil de stijgende obligatierentes koppelt aan de oorlog in Iran

De redenering van Klingbeil in één zin

Lars Klingbeil ziet de recente stijging van de obligatierentes niet in de eerste plaats als een Duits begrotingsprobleem, maar als een financiële uitwerking van de oorlog in Iran. De Duitse minister van Financiën en vicekanselier stelt dat het conflict wereldwijd onzekerheid heeft veroorzaakt, de energiekosten heeft opgedreven en opnieuw de vrees voor aanhoudende inflatie heeft aangewakkerd. Daardoor kunnen de financieringskosten in veel markten oplopen. 14

Die verklaring verbindt drie ontwikkelingen: minder olievervoer door de Straat van Hormuz, een hardnekkiger inflatierisico en een verkoopgolf in langlopende staatsobligaties. Tegelijk is er een belangrijke nuance: de oorlog heeft bestaande zorgen over begrotingstekorten, schulden, de economische groei en het toekomstige rentebeleid versterkt, maar niet volledig vervangen. 1

Hoe de energieschok de obligatiemarkt bereikte

De Straat van Hormuz is een belangrijke doorgang voor energie vanuit het Midden-Oosten. Toen het scheepvaartverkeer door de zeestraat sterk afnam en onduidelijk werd wanneer de route weer volledig zou opengaan, begonnen handelaren rekening te houden met een langdurige verstoring van de aanvoer. Volgens Reuters daalden de olie- en productstromen door Hormuz fors ten opzichte van het gemiddelde vóór de oorlog. De Brentprijs stabiliseerde rond 90 dollar per vat, mede omdat de markt rekening hield met beperkingen die maanden konden aanhouden.

Hogere olie- en brandstofprijzen werken door in de consumentenprijzen en in de inflatieverwachtingen. Voor obligatiebeleggers betekent dat een risico: centrale banken zouden de rente langer hoog kunnen houden of minder ruimte kunnen krijgen om de rente te verlagen. Vooral langlopende obligaties zijn gevoelig voor die ontwikkeling, omdat hun waarde gebaseerd is op verwachtingen over inflatie en rente over een lange periode.

Daarom bewegen obligatiekoersen en rendementen tegengesteld. Wanneer beleggers bestaande obligaties verkopen, daalt de prijs en stijgt het rendement. Het rendement op Amerikaanse 30-jarige staatsobligaties liep op 18 augustus intraday op tot 5,321 procent, het hoogste niveau sinds juni 2007. In Duitsland bereikte het rendement op 30-jarige staatsobligaties 3,79 procent, het hoogste niveau sinds 2011, volgens berichten op basis van marktgegevens. 1

Waarom ook aandelen onder druk kwamen

Dezelfde schok raakt aandelen op twee manieren. Duurdere energie kan de winstmarges van bedrijven aantasten en de koopkracht van huishoudens verminderen. Tegelijkertijd maakt een hogere obligatierente toekomstige bedrijfswinsten minder waard in de modellen waarmee beleggers aandelen waarderen.

Die zorgen werden zichtbaar toen de olieprijs opliep en Wall Street lager sloot. Beleggers werden pessimistischer over een akkoord dat de regio zou kunnen stabiliseren en de Straat van Hormuz zou kunnen heropenen. Ook Europese aandelen en beursfutures stonden onder druk toen de inflatievooruitzichten opnieuw werden beoordeeld. 19

De reactie bleef daardoor niet beperkt tot de obligatiemarkt. Beleggers wogen tegelijk een zwakkere groei, hogere productiekosten en de mogelijkheid af dat centrale banken langer een restrictief beleid zouden voeren.

Het dilemma voor centrale banken

Het conflict stelt centrale banken voor een lastig dilemma. Een aanbodschok die brandstof duurder maakt, pleit voor voorzichtigheid met renteverlagingen: de inflatie kan hardnekkiger blijken. Maar dezelfde schok kan consumptie, industrie en investeringen afremmen. Dat pleit juist voor lagere rentes om de economie te ondersteunen.

Die combinatie wordt vaak omschreven als een risico op stagflatie: een zwakkere groei naast hogere inflatie. Volgens Reuters kwamen centrale-bankiers bijeen tegen de achtergrond van een langdurig gesloten Hormuz, oplopende olieprijzen en een verkoopgolf in langlopende Amerikaanse staatsobligaties.

Voor beleidsmakers draait het om de vraag of de energieschok tijdelijk blijft of doorwerkt in lonen, prijzen en inflatieverwachtingen. De berichtgeving laat zien dat financiële markten vooral voor het tweede scenario vreesden. Het is echter niet vastgesteld dat de oorlog op zichzelf de toekomstige rentebesluiten zal bepalen.

Waarom de Duitse begrotingsvooruitzichten verslechterden

Klingbeil koppelde de oorlog ook aan de zwakkere Duitse groei en lagere verwachte belastinginkomsten. Dat verband is voor Duitsland relevant omdat de maakindustrie relatief gevoelig is voor energiekosten. Duurdere brandstof en elektriciteit kunnen productie, bedrijfswinsten en werkgelegenheid drukken. Daardoor kan ook de belastingbasis verzwakken. 37

De Duitse belastingadviesraad verlaagde vervolgens de raming voor de totale belastinginkomsten in de periode 2026–2030 met 87,5 miljard euro ten opzichte van de vorige prognose. Voor 2026 verwachtte de raad ongeveer 382 miljard euro aan inkomsten voor de federale overheid, circa 9,9 miljard euro minder dan eerder geraamd.

Andere berichtgeving kwam uit op een cumulatief tekort van ongeveer 52,3 miljard euro voor de federale overheid tot en met 2030. Dat verschil illustreert dat er wordt gerekend met verschillende definities: de raming van 87,5 miljard euro omvat de federale overheid, deelstaten en gemeenten, terwijl 52,3 miljard euro alleen op de federale overheid betrekking heeft.

De lagere raming zet extra druk op een begroting die al te maken heeft met tekorten en uiteenlopende uitgavenprioriteiten. Toch is een aangepaste belastingprognose geen exacte boekhouding van de gevolgen van één gebeurtenis. Ze bevat aannames over groei, energieprijzen, handel en andere economische omstandigheden. De oorlog is daarom het best te zien als een grote extra schok, niet noodzakelijk als de enige oorzaak van de verslechterende Duitse overheidsfinanciën. 1

Hoe de Amerikaanse Treasury de lange rente probeerde te kalmeren

De Amerikaanse Treasury reageerde op de verkoopgolf aan het lange uiteinde van de obligatiemarkt door geplande terugkopen van langlopende staatsobligaties met vaste coupon te vergroten. De omvang werd verhoogd naar minstens 4 miljard dollar per transactie, tegenover 2 miljard dollar eerder. Daarmee zou in het lopende kwartaal minstens 14 miljard dollar extra worden aangekocht.

Bij zo’n terugkoop koopt de overheid eerder uitgegeven obligaties op de markt terug. Dat kan de liquiditeit ondersteunen en extra vraag creëren naar obligaties die beleggers juist proberen te verkopen. De aankondiging duwde de mondiale langetermijnrentes aanvankelijk omlaag: het rendement op de Amerikaanse 30-jarige staatslening daalde direct met ongeveer 9 basispunten.

De opluchting bleek niet blijvend. De rentes liepen later weer op, omdat beleggers hun aandacht hielden bij inflatie en de omvang van de overheidsleningen. Dat onderstreept het verschil tussen een ingreep die de werking van de markt tijdelijk ondersteunt en beleid dat de langetermijnvooruitzichten voor inflatie of overheidsfinanciën daadwerkelijk verandert.

De belangrijkste conclusie

Klingbeils verklaring beschrijft een duidelijke keten: de oorlog in Iran verstoort energiestromen, hogere olieprijzen wakkeren inflatiezorgen aan, beleggers verkopen langlopende obligaties en de financieringskosten stijgen. Duitsland krijgt vervolgens een tweede-orde-effect te verwerken, omdat zwakkere groei leidt tot lagere verwachte belastinginkomsten. 13

De belangrijkste kanttekening gaat over oorzaak en gevolg. Het conflict lijkt bestaande spanningen op de obligatiemarkt te hebben versterkt, waaronder zorgen over overheidsschulden, begrotingstekorten en toekomstige rentevoeten. De terugkoop van obligaties door de Treasury kon de liquiditeit verbeteren en de rente tijdelijk verlagen, maar nam die bredere risico’s niet weg. 1