Wat Bessents nieuwe sancties tegen Iran kunnen betekenen

De Amerikaanse minister van Financiën Scott Bessent houdt maandag 24 augustus om 14.00 uur Eastern Daylight Time — 20.00 uur in Nederland — een persconferentie over nieuwe maatregelen tegen Iran. Hij heeft gesproken over „de zwaarste sancties in de geschiedenis”, als aanvulling op de bestaande Amerikaanse blokkade. Volgens Bessent kan maximale economische druk de noodzaak van nieuwe grootschalige Amerikaanse militaire operaties verkleinen. 12

De precieze maatregelen zijn nog niet gepubliceerd. Daardoor blijven de omvang, juridische basis en handhavingsmechanismen voorlopig onduidelijk.

Waar zullen de sancties zich waarschijnlijk op richten?

Op basis van Bessents publieke uitspraken ligt het voor de hand dat Washington vooral de handels- en financiële kanalen wil aanpakken waarmee Iran toegang houdt tot de wereldeconomie:

• de verkoop van Iraanse olie en de inkomsten daaruit;
• rederijen, olietankers en maritieme tussenpersonen;
• banken, betalingssystemen en andere financiële kanalen;
• verzekeraars en handelaren die de Iraanse handel ondersteunen;
• buitenlandse bedrijven of overheden die Teheran een economische „reddingslijn” bieden.

Het meest ingrijpende onderdeel kan het gebruik van secundaire sancties worden. Daarbij worden niet alleen Iraanse instellingen bestraft, maar ook buitenlandse partijen die zaken met Teheran blijven doen. Volgens berichtgeving zet Washington bondgenoten onder druk om te kiezen tussen samenwerking met de Verenigde Staten en handel met Iran. 5614

Daarmee zou toegang tot het aan de dollar en de Verenigde Staten gekoppelde financiële systeem zelf een drukmiddel worden tegen Irans handelspartners.

China is de beslissende test

China is het belangrijkste potentiële doelwit. Volgens door Reuters aangehaalde gegevens koopt het land meer dan 80 procent van de over zee verscheepte Iraanse olie. Chinese raffinaderijen, handelaren, banken, rederijen en betalingsconstructies zijn daarom cruciaal voor elke poging om Irans resterende olie-inkomsten af te snijden.

Beijing steunt de Amerikaanse sanctiestrategie niet. China heeft volgens Reuters gezegd dat sancties het conflict niet helpen oplossen. China en Pakistan hebben juist aangedrongen op een hervatting van vredesgesprekken. 1

De onzekerheid heeft de oliemarkt al geraakt. Het aanbod van Iraanse ruwe olie aan Chinese kopers nam af en de prijzen stegen nadat de Amerikaanse blokkade de verscheping beperkte, meldden door Reuters aangehaalde handelaren. Twee Chinese staatsrederijen zouden bovendien de Straat van Hormuz en Bab al-Mandab mijden vanwege de verhoogde veiligheidsrisico’s.

Washington staat daarmee voor een lastige keuze. Te beperkte handhaving kan Iran nauwelijks tot een andere koers bewegen. Strenge handhaving tegen aan China gelieerde handel kan daarentegen een rechtstreeks conflict met Beijing uitlokken, extra oliestromen verstoren en diplomatieke bemiddeling moeilijker maken.

Wat betekent dit voor Iran?

Een strenger sanctieregime zou boven op bestaande zware beperkingen en een zeeblokkade komen. Iran kan daardoor nog moeilijker aan harde valuta komen, terwijl import duurder wordt, banktransacties worden verstoord en meer handel via ondoorzichtige of informele kanalen verloopt.

Dat betekent niet automatisch dat de Iraanse regering snel bezwijkt. Economische isolatie kan de middelen van een regering aantasten, maar de kosten ook afwentelen op burgers, zwarte markten versterken en leiders in staat stellen buitenlandse druk als een aanval op de nationale soevereiniteit te presenteren. De beschikbare berichtgeving wijst op grotere economische problemen, maar bewijst niet dat sancties op korte termijn tot de val van de regering zullen leiden. 212

Iraanse functionarissen hebben de Amerikaanse framing al verworpen. Minister van Buitenlandse Zaken Abbas Araghchi noemt sancties „economisch terrorisme”. Teheran zegt alleen te willen onderhandelen op basis van wederzijds respect, rechtvaardigheid en nationale waardigheid — niet over een akkoord dat als capitulatie onder dwang wordt gezien. 2

Het grootste escalatierisico ligt op zee

De aankondiging komt op een moment dat het scheepvaartverkeer door de Straat van Hormuz al vrijwel tot stilstand is gekomen. Volgens Reuters liep het verkeer sterk terug na aanvallen op schepen en Amerikaanse dreigementen om de blokkade voor onbepaalde tijd voort te zetten. De olie- en productstromen door de zeestraat, die vóór de oorlog gemiddeld ongeveer 18 miljoen vaten per dag bedroegen, daalden in juli naar circa 4,8 miljoen vaten per dag en lagen in augustus tot dusver rond 2 miljoen vaten per dag.

De Iraanse veiligheidschef Mohsen Rezaei heeft buurlanden gewaarschuwd niet mee te doen aan de Amerikaanse economische campagne. Volgens berichtgeving dreigt Iran niet alleen schepen in de Straat van Hormuz aan te vallen, maar ook andere olieroutes vanuit de Perzische Golf als landen in de regio zich bij de sancties aansluiten.

Daardoor kan een sanctieaankondiging snel uitgroeien tot een bredere energiecrisis. Aanvallen op tankers, alternatieve pijpleidingen of infrastructuur in de Golf zouden olieprijzen, vracht- en verzekeringskosten en de risicopremie op energie uit het Midden-Oosten kunnen opdrijven. De oliemarkt houdt steeds meer rekening met een langdurige verstoring van Hormuz, in plaats van met een kortstondige schok.

De gevolgen van nieuwe financiële sancties worden daarom mede bepaald door wat er op zee gebeurt. Als Iraanse export al zwaar wordt beperkt door de blokkade, kan de directe invloed op de fysieke olieaanvoer kleiner zijn. De gevolgen voor bedrijven en landen die de beperkingen proberen te omzeilen, kunnen juist groter worden.

Diplomatie verzwakt, maar is niet onmogelijk

Het voorlopige akkoord van juni leidde niet tot een duurzame regeling. De periode van zestig dagen werd niet verlengd en Washington en Teheran verschillen van mening over de oorzaak van de mislukking en de voorwaarden om Hormuz weer open te stellen. Iran zegt dat de zeestraat gesloten blijft totdat de Verenigde Staten de blokkade opheffen, de oliesancties beëindigen, bevroren Iraanse tegoeden vrijgeven en hun militaire operaties stoppen.

China en Pakistan blijven relevant omdat beide landen een diplomatieke oplossing steunen. Pakistan heeft, na een door China geïnitieerde poging, een route verkend naar nieuwe gesprekken tussen de Verenigde Staten en Iran. Volgens Pakistaanse functionarissen is een einde aan aanvallen op Saudi-Arabië en andere Golfstaten wel een voorwaarde voor vooruitgang.

Een sanctiepakket met uitzonderingen, ruimte voor onderhandelingen of gecontroleerde scheepvaart kan die diplomatieke route openhouden. Een campagne waarbij iedere grote handelspartner van Iran als tegenstander wordt behandeld, zou bemiddeling juist bemoeilijken. Ook kan dat Teherans argument versterken dat Washington niet op een akkoord maar op overgave uit is.

Hier moet maandag op worden gelet

Niet de formulering „de zwaarste sancties in de geschiedenis”, maar de uitvoering zal bepalen hoeveel effect het beleid heeft. Dit zijn de belangrijkste vragen:

1. Zijn de maatregelen echt nieuw? De wettelijke bevoegdheden en handhavingsregels laten zien hoeveel extra druk er daadwerkelijk wordt toegevoegd.
2. Richten ze zich rechtstreeks op aan China gelieerde oliehandel? Dat wordt de duidelijkste test van hoeveel wrijving met Beijing Washington accepteert.
3. Hoe breed zijn de secundaire sancties? Het aantal en type buitenlandse bedrijven, banken, verzekeraars en rederijen dat risico loopt, bepaalt het bereik.
4. Zijn er humanitaire of diplomatieke uitzonderingen? Die kunnen de schade voor burgers beperken en gesprekken mogelijk houden, al verminderen ze mogelijk de afdwingende kracht van het pakket.
5. Hoe reageert Iran op zee? Nieuwe aanvallen, dreigementen tegen alternatieve exportcorridors of beperkingen voor de scheepvaart kunnen de sanctieaankondiging snel veranderen in een bredere energiecrisis.

De uitkomst hangt dus minder af van de retoriek dan van de handhaving. Washington probeert grootschalige gevechten mogelijk te vervangen door economische isolatie. Of dat lukt, zal vooral afhangen van China’s reactie, Irans vermogen om beperkingen te omzeilen en de vraag of de druk tot onderhandelingen leidt — of juist tot een groter conflict rond de Golf.