Ebola-uitbraak in Congo groeit sneller dan ooit: wat we weten

Hoe groot is de uitbraak?

Tot en met 20 augustus had de Democratische Republiek Congo (DRC) 5.290 bevestigde gevallen van de Bundibugyo-variant van ebola gemeld. Daarbij vielen 2.516 doden. Dat komt neer op een sterftecijfer van ongeveer 48 procent onder de bevestigde gevallen. 1

De uitbraak is inmiddels de dodelijkste die Congo ooit heeft meegemaakt. Ook groeit zij sneller dan alle eerdere ebola-uitbraken in het land. De autoriteiten staan daarmee voor een dubbele uitdaging: veel nieuwe besmettingen opsporen én voorkomen dat patiënten de ziekte verder verspreiden.

Waarom is deze uitbraak zo moeilijk te bestrijden?

De huidige uitbraak wordt veroorzaakt door het Bundibugyo-ebolavirus. Voor deze variant bestaat geen geregistreerd vaccin en geen specifieke behandeling. 15

Daarnaast speelt de uitbraak zich af in een bijzonder moeilijke omgeving. De WHO noemt onder meer een humanitaire crisis, afgelegen en dichtbevolkte gebieden, onveiligheid en veel verplaatsingen van mensen en goederen. Daardoor zijn toezicht, isolatie, contactonderzoek, veilige begrafenissen, voldoende personeel en logistiek moeilijk te organiseren. 15

Dat de bestrijding achterloopt, komt dus niet alleen door de eigenschappen van het virus zelf. Ook de omstandigheden ter plaatse maken het lastiger om de klassieke maatregelen snel en consequent uit te voeren.

Ervebo: 70.000 doses, maar geen bewezen match

Een internationaal mechanisme van de WHO heeft 70.000 doses van Mercks ebolavaccin Ervebo voor Congo toegewezen. De eerste 16.250 doses kwamen op 22 augustus aan in de hoofdstad Kinshasa. 310

Ervebo is geregistreerd voor bescherming tegen het Zaire-ebolavirus, de variant die bij eerdere grote uitbraken een belangrijke rol speelde. De huidige uitbraak wordt echter veroorzaakt door Bundibugyo. Of Ervebo daartegen bij mensen voldoende bescherming biedt, is nog niet bewezen. 615

Volgens de huidige plannen zijn 50.000 doses bestemd voor bescherming van zorgverleners en andere mensen die in de frontlinie werken of in getroffen gemeenschappen wonen. Nog eens 20.000 doses worden gebruikt in een fase-3-onderzoek. 36

Dat onderzoek moet niet alleen helpen bij de onmiddellijke bestrijding, maar ook vaststellen of Ervebo bescherming biedt tegen de Bundibugyo-variant. Het belangrijke voorbehoud: de resultaten zullen niet onmiddellijk beschikbaar zijn, terwijl het virus zich nu al snel verspreidt.

Nieuwe vaccins zijn specifiek op Bundibugyo gericht

Tegelijkertijd werken onderzoekers aan vaccins die speciaal voor Bundibugyo zijn ontwikkeld.

De Universiteit van Oxford is gestart met een fase-1-onderzoek naar ChAdOx1 BDBV. In deze eerste onderzoeksfase krijgen gezonde volwassenen het kandidaat-vaccin om de veiligheid en de opgewekte afweerreactie te beoordelen. 25

Moderna is begin augustus eveneens begonnen met een eerste onderzoek bij mensen. Het kandidaat-vaccin, mRNA-1469, wordt in Canada getest bij gezonde volwassenen. 4

Fase-1-onderzoeken zijn in de eerste plaats bedoeld om veiligheid en immuunreacties te onderzoeken. Ze kunnen daarom niet snel genoeg grote hoeveelheden bewezen beschermende vaccins opleveren om het directe verloop van deze uitbraak te bepalen. Voor een specifiek kandidaat-vaccin van IAVI kon in de geraadpleegde primaire en hoogwaardige bronnen geen onafhankelijke bevestiging worden gevonden van de precieze planning of ontwikkelingsfase.

Waarom isolatie en contactonderzoek niet genoeg zijn

Isolatie van patiënten, contactonderzoek en veilige zorg blijven onmisbaar. Toch zijn deze maatregelen op dit moment alleen niet voldoende. Het aantal nieuwe gevallen is hoog, er is geen bewezen tegenmaatregel tegen Bundibugyo en de hulpverlening wordt beperkt door de omstandigheden in het gebied. De WHO spreekt van een fase van ‘intense transmissie’. 15

In het beschikbare materiaal zijn geen aanvullende WHO-aanbevelingen vastgesteld die de standaardmaatregelen vervangen. De kern van de respons blijft daarom bestaan uit snelle opsporing, isolatie, medische zorg, bescherming van zorgverleners en het volgen van contacten.

Canada onder vuur om quarantainebeleid

Ook het Canadese beleid heeft tot discussie geleid. Canadese burgers en permanente inwoners die recent in de DRC zijn geweest, moeten bij terugkeer een quarantaine van 21 dagen voltooien, behoudens uitzonderingen. Voor andere reizigers die recent in de DRC waren, gelden toegangsbeperkingen, eveneens met uitzonderingen. De maatregelen zouden op 29 augustus om 23.59 uur Eastern Daylight Time (EDT) aflopen. 148

Hulporganisaties zeggen dat het beleid de inzet van gespecialiseerde medewerkers bemoeilijkt. Volgens berichtgeving hebben ten minste elf medewerkers van Artsen zonder Grenzen (Médecins Sans Frontières, MSF) hun opdracht geannuleerd vanwege de quarantaine. 8

Critici wijzen daarnaast op de omvang van de Canadese financiële bijdrage. Canada heeft volgens berichtgeving 8 miljoen dollar toegezegd, tegenover meer dan 110 miljoen dollar tijdens de ebola-epidemie in West-Afrika in 2014. 9

De kern van het debat is of brede toegangsbeperkingen en verplichte quarantaine juist het gespecialiseerde personeel weghouden dat nodig is bij de bron van de uitbraak. De WHO geeft doorgaans de voorkeur aan maatregelen die zijn gebaseerd op risico’s, zoals screening, monitoring en snelle toegang tot zorg, boven algemene reisbeperkingen. Canada zegt het beleid en de nieuwste wetenschappelijke informatie te beoordelen en vóór de vervaldatum een besluit te nemen. 8

De belangrijkste open vraag

De onmiddellijke toekomst van de uitbraak hangt voor een deel af van één onzekere factor: biedt Ervebo genoeg kruis bescherming tegen Bundibugyo om de verspreiding af te remmen voordat specifieke vaccinkandidaten verder zijn ontwikkeld?

Daarop is nog geen definitief antwoord. Ervebo kan snel worden ingezet omdat het al beschikbaar en geregistreerd is voor een andere ebolavariant. De Bundibugyo-specifieke vaccins zijn wetenschappelijk veel gerichter, maar bevinden zich nog in vroege onderzoeken bij mensen. Intussen blijft een snelle en goed uitgeruste gezondheidsrespons de belangrijkste manier om nieuwe besmettingen te beperken.