Waarom Europese NAVO-bondgenoten Trumps Iran-verzoek afwezen

De ruzie tussen Donald Trump en Europese bondgenoten gaat over meer dan de vraag of Europese landen vrije scheepvaart willen beschermen. Trump zag de weigering van Italië, Duitsland, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk om mee te doen aan de Amerikaanse en Israëlische oorlog tegen Iran of de Straat van Hormuz met geweld te heropenen als bewijs dat zij hun NAVO-verplichtingen onvoldoende serieus namen. Tijdens de NAVO-top in Ankara zei hij dat de bondgenoten waren “getest” en vroeg hij zich af waarom de Verenigde Staten honderden miljarden aan het bondgenootschap zouden blijven uitgeven als leden Washington in een crisis niet steunen. 89

De Europese reactie was een duidelijke scheidslijn: solidariteit met het bondgenootschap betekent volgens deze landen niet automatisch deelname aan een oorlog die zij niet zijn begonnen. Italië, Duitsland, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk wezen het idee af om van de operatie in de Straat van Hormuz een militaire NAVO-missie te maken. Ze steunden veilige doorgang en diplomatieke inspanningen, maar wilden niet worden betrokken bij een door de VS geleide blokkade van Iraanse havens zolang de gevechten voortduurden. 21

Wat Trump over Italië en Duitsland zei

Trump zei dat Italië en Duitsland hem hadden “teleurgesteld” nadat zij weigerden zijn campagne tegen Iran te steunen. Hij presenteerde hun besluit niet als een beperkt meningsverschil over één maritieme operatie, maar als een test van de vraag of NAVO-partners in moeilijke omstandigheden naast de Verenigde Staten zouden staan. 89

Ook waarschuwde hij dat de NAVO een “zeer slechte toekomst” kon hebben als bondgenoten niet positief reageerden op zijn oproep om militaire hulp te leveren in de Straat van Hormuz. Die druk maakte deel uit van een bredere campagne waarin Trump dreigde de Amerikaanse militaire aanwezigheid in Europa te verkleinen en bondgenoten herhaaldelijk verweet dat zij te weinig bijdroegen aan de gezamenlijke veiligheid. 714

Italië werd het meest persoonlijke twistpunt. Premier Giorgia Meloni weigerde Italiaanse bases beschikbaar te stellen voor Amerikaanse militaire operaties in de oorlog tegen Iran. Trump zei dat dit hun relatie had beschadigd, hoewel hij haar ook een “aardig persoon” noemde. 15

Meloni hield vol dat Italië vanaf het begin een duidelijke koers had gevolgd en zei dat zij daar geen spijt van had. Haar standpunt weerspiegelde een onderscheid dat meerdere Europese regeringen maakten: trouw blijven aan de westerse alliantie betekent niet automatisch dat een land zijn grondgebied of strijdkrachten beschikbaar moet stellen voor een uitbreidende oorlog met Iran. 35

Hoe Duitsland, het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk reageerden

Duitse functionarissen wezen een NAVO-rol in het conflict zelf af. Minister van Defensie Boris Pistorius zei: “Dit is niet onze oorlog; wij zijn er niet mee begonnen.” Berlijn benadrukte diplomatie en verzette zich tijdens de oorlog tegen militaire deelname.

Het Britse standpunt was actiever, maar bleef nadrukkelijk beperkt. Premier Keir Starmer zei dat het Verenigd Koninkrijk met partners werkte aan een plan om de Straat van Hormuz te heropenen, maar niet in de bredere oorlog zou worden betrokken. De Britse bijdrage werd omschreven als strikt vreedzaam en defensief en afhankelijk van veiligheidsvoorwaarden die de missie niet in escalerende gevechten zouden veranderen. 22

Frankrijk koos een vergelijkbare lijn. President Emmanuel Macron had gezegd dat eventuele Franse militaire betrokkenheid strikt defensief zou zijn. Parijs werkte met Londen aan een afzonderlijk maritiem initiatief, in plaats van te proberen de NAVO als geheel in te schakelen. 417

Dat betekent niet dat deze Europese landen Washington helemaal geen steun boden of maritieme veiligheid onbelangrijk vonden. Zij weigerden vooral om een discretionaire militaire operatie tegen Iran te behandelen als een automatische verplichting van het NAVO-bondgenootschap. Dat onderscheid is de kern van het conflict.

NAVO faciliteert overleg, maar voert de missie niet aan

De latere betrokkenheid van de NAVO bleef bewust beperkt. Supreme Headquarters Allied Powers Europe, het militaire hoofdkwartier van de NAVO in Europa, organiseerde een videovergadering op het niveau van de hoogste militaire functionarissen van geïnteresseerde bondgenoten. Daar werd gesproken over mogelijke nationale bijdragen aan vrije scheepvaart in de Straat van Hormuz. De NAVO benadrukte dat de bijeenkomst geen NAVO-missie in het leven riep. 19

In de praktijk fungeert het bondgenootschap dus als overlegplatform en coördinator. Afzonderlijke landen kunnen hun eigen bijdrage overwegen, maar de operatie staat niet onder NAVO-commando en wordt niet gepresenteerd als een gezamenlijk optreden van de alliantie. Volgens Reuters maakt deze constructie het mogelijk om de coördinerende sterke punten van de NAVO te benutten zonder de missie formeel tot een NAVO-operatie te maken.

Zo kunnen regeringen praten over begeleiding van schepen, logistiek en maritieme veiligheid, terwijl zij hun politieke en juridische bezwaren tegen deelname aan de oorlog tegen Iran behouden.

Een aparte maritieme coalitie van Frankrijk en het VK

Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk werken aan een coalitie van landen die bereid zijn commerciële scheepvaart te beschermen. De voorgestelde missie moet defensief zijn: met begeleiding van schepen en andere maatregelen wil zij reders geruststellen en de vrije scheepvaart herstellen nadat de gevechten zijn beëindigd of de veiligheidssituatie is gestabiliseerd. 2022

De diplomatieke inspanning kreeg brede internationale deelname. Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk brachten tijdens een top in april 51 landen bijeen. Daar stonden vrije scheepvaart, internationaal recht, economische stabiliteit en energiezekerheid centraal. 17

Het initiatief verschilt bewust van Trumps voorgestelde blokkade van Iraanse havens. NAVO-bondgenoten zeiden dat zij die blokkade niet zouden steunen en gaven de voorkeur aan een aanpak die pas na het einde van de actieve vijandelijkheden zou beginnen. 21

Waarom de Straat van Hormuz zo belangrijk is

De Straat van Hormuz is een strategische zeestraat en een cruciale flessenhals voor energie-export en internationale scheepvaart. Volgens Reuters passeert normaal gesproken ongeveer een vijfde van de wereldwijde olievoorraad door de waterweg. Een langdurige verstoring kan gevolgen hebben voor energieprijzen, transportkosten, verzekeringen en vrachtmarkten. 21

De crisis wordt bovendien gekenmerkt door tegenstrijdige publieke verklaringen over de vraag of schepen de zeestraat kunnen passeren. Trump zei dat de vaarroute open was, terwijl Teheran stelde dat de zeeblokkade nog altijd van kracht was.

Die onzekerheid is ook belangrijk als schepen niet rechtstreeks worden aangevallen. Reders, verzekeraars en energiehandelaren hebben vertrouwen nodig dat vaartuigen veilig en voorspelbaar kunnen doorvaren. Een formeel open vaarwater is niet hetzelfde als een stabiele commerciële route.

Waarom Iran nodig is voor een blijvende oplossing

Een escorte op zee kan bepaalde schepen beschermen, maar kan op zichzelf geen duurzame regeling voor de scheepvaart creëren. Iran controleert één kant van de waterweg en behoudt de mogelijkheid om het verkeer te bedreigen of te hinderen. Diplomaten concludeerden daarom dat voor elke blijvende maritieme regeling instemming van Teheran nodig zou zijn.

Daarom legt het Europese plan de nadruk op diplomatie en omstandigheden na het conflict. Een gedwongen heropening zonder akkoord met Iran kan een nieuw front in de oorlog worden, in plaats van een manier om de normale scheepvaart te herstellen. Reuters meldde dat de afwijzing van het voorgestelde initiatief door Iran een doorbraak onwaarschijnlijk maakte.

Het praktische probleem is dus evenzeer politiek als militair: de landen die om escortes worden gevraagd willen dat het conflict eindigt, terwijl Iran een regeling heeft afgewezen die het ziet als verbonden met de door de VS geleide oorlogsinspanning.

Wat dit zegt over Trumps NAVO-strategie

De confrontatie rond Hormuz laat Trumps bredere manier zien om bondgenoten onder druk te zetten. Hij behandelt de weigering om deel te nemen aan Amerikaanse militaire acties als bewijs van onvoldoende loyaliteit aan de alliantie en gebruikt de mogelijkheid van minder Amerikaanse steun of andere troepenbesluiten als drukmiddel. 714

Europese regeringen proberen daarentegen samen te werken zonder het uitgangspunt te accepteren dat de NAVO aan iedere Amerikaanse militaire operatie moet deelnemen. Hun positie is niet dat maritieme veiligheid onbelangrijk is. Zij vinden dat het collectieve-defensiekader van de NAVO niet automatisch van toepassing is op een oorlog die buiten de gebruikelijke opdracht van het bondgenootschap is begonnen.

Voorlopig is het compromis vooral procedureel en niet strategisch: de NAVO kan gesprekken faciliteren, terwijl Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk en andere bereidwillige landen een afzonderlijke defensieve coalitie opzetten. Of die aanpak de reguliere scheepvaart kan herstellen, hangt uiteindelijk minder af van het NAVO-label dan van een staakt-het-vuren, geloofwaardige veiligheidsvoorwaarden en de bereidheid van Iran om met de voorwaarden in te stemmen.