Ankylosaurus: het gepantserde fort van het Krijt

Een begin dat in stilte verborgen blijft

Ongeveer 66 miljoen jaar geleden, aan het einde van het Krijt, brak ergens op de warme kustvlakten van westelijk Noord-Amerika een jong dier uit zijn ei. Het was een Ankylosaurus — al weten we niet precies hoe dat moment eruitzag.

Tot nu toe is er geen fossiel ei, nest of embryo met zekerheid aan Ankylosaurus toegewezen. Zijn geboorte blijft daarom een van de stille hoofdstukken in het verhaal van deze dinosaurus. Net als andere dinosauriërs legde hij eieren, maar wat er daarna gebeurde — hoe snel het jong groeide, of het door een ouder werd bewaakt en hoe lang het verborgen bleef — kunnen fossielen ons niet rechtstreeks vertellen.

Het jong moet aanzienlijk kleiner en kwetsbaarder zijn geweest dan een volwassen dier. Waarschijnlijk waren de grootste pantserstructuren en de volledige staartknots nog niet ontwikkeld. Zijn eerste wereld was er een van rivierarmen, bossen, varenrijke open plekken en uitgestrekte overstromingsvlakten in het gebied dat nu delen van Montana, Wyoming, Alberta en Saskatchewan omvat.

Daar liep hij tussen dieren als Triceratops, Edmontosaurus en Thescelosaurus. En ergens in hetzelfde landschap bewoog de grootste bedreiging die een jonge Ankylosaurus zich kon voorstellen: Tyrannosaurus rex.

Een naam die zijn lichaam beschrijft

De wetenschappelijke naam Ankylosaurus magniventris betekent vrij vertaald: “gefuseerde hagedis met een grote buik”. De naam verwijst naar twee opvallende kenmerken: delen van het skelet waren verstevigd of vergroeid, terwijl het lichaam uitzonderlijk breed was.

De eerste officieel herkende vondst werd in 1906 gedaan tijdens een expeditie onder leiding van de Amerikaanse paleontoloog Barnum Brown. De fossielen werden verzameld door Peter Kaisen in de Hell Creek-formatie van Montana. In 1908 gaf Brown het dier zijn wetenschappelijke naam. Daarmee begon een onderzoek dat inmiddels meer dan een eeuw duurt.

Latere vondsten kwamen onder meer uit de Hell Creek-formatie, de Lance-formatie in Wyoming en de Scollard-formatie in Alberta. Samen laten deze vondsten zien dat Ankylosaurus een groot gebied bewoonde tijdens de laatste fase van het Late Krijt.16

Toch is ons beeld nog altijd onvolledig. Er is nooit een volledig skelet van Ankylosaurus gevonden. Paleontoloog Kenneth Carpenter vergeleek in 2004 de verspreide bekende resten en verbeterde eerdere reconstructies. In 2017 onderzochten Victoria Arbour en Jordan Mallon het geslacht opnieuw, mede dankzij nieuwe kennis over verwante ankylosauriërs. Hun werk benadrukte hoe bijzonder Ankylosaurus was: met een uitzonderlijk brede schedel, kenmerkend gezichtspantser, een massieve romp en halvemaanvormige platen rond de nek.168

Een jeugd vol gevaar

Een jonge Ankylosaurus had nog niet het formaat dat later zijn beste bescherming zou worden. Bij verwante gepantserde dinosauriërs wijzen fossielen erop dat de grootste pantserplaten en de volledige staartknots zich tijdens de groei ontwikkelden.

Een jong dier kon daarom niet simpelweg vertrouwen op massa en kracht. Het kan gebruik hebben gemaakt van lage begroeiing en beschutting, en misschien in de buurt van grotere soortgenoten zijn gebleven. Maar voor een kudde, ouderlijke zorg of een andere vorm van sociale bescherming bestaat geen direct fossiel bewijs. Het sociale leven van Ankylosaurus blijft een van zijn grootste mysteries.

Langzaam veranderde zijn huid in een draagbaar verdedigingsstelsel. In de huid vormde zich bot — structuren die paleontologen osteodermen noemen. Dat pantser was geen enkele, starre schaal zoals bij een schildpad. Het bestond uit grotere platen, kleinere botstukjes en zware knobbels die in een flexibele huid lagen. Daardoor bleef beweging mogelijk, terwijl nek, rug, flanken en heupen werden afgeschermd.

Sommige osteodermen kunnen in leven bedekt zijn geweest met keratine, hetzelfde harde materiaal dat ook in nagels en hoorns voorkomt. Daardoor kunnen ze groter hebben geleken dan hun versteende botkernen vandaag doen vermoeden. Zelfs delen van de schedel waren met bot versterkt. Het resultaat was een brede, lage kop die moeilijk te verwonden was.

De neusgaten wezen zijwaarts. In de schedel bevonden zich ingewikkelde inwendige neusholten, die mogelijk hielpen om ingeademde lucht te verwarmen en te bevochtigen. Dat blijft een wetenschappelijke interpretatie, maar het laat zien dat het hoofd van Ankylosaurus meer was dan een simpel massief blok.

Het gewicht van een levend fort

Een groot volwassen exemplaar kan bijna acht meter lang zijn geweest en misschien acht ton hebben gewogen, al lopen de schattingen uiteen doordat geen compleet skelet bekend is.168

Het lichaam stond laag op vier krachtige poten. De achterpoten waren langer dan de voorpoten, terwijl de brede voeten het gewicht over de bodem verdeelden. Ankylosaurus was waarschijnlijk geen snelle loper. Snelheid was ook niet zijn belangrijkste wapen. Stabiliteit was dat wel.

Het dier was breed, gespierd en moeilijk omver te duwen. Onder zijn gepantserde lichaam bleef de buik relatief kwetsbaar, maar een roofdier dat daar wilde komen, moest eerst langs de lage houding, het pantser, de draaiende romp en de verdedigende staart zien te komen. Dat betekende weerstand van meerdere tonnen levend gewicht.

Ankylosaurus was geen jager. Zijn dagen draaiden niet om achtervolgen, maar om rustig zoeken naar planten.

Een planteneter dicht bij de grond

Met zijn brede snavel kon Ankylosaurus lage begroeiing afbijten. In zijn bek stonden kleine, bladvormige tanden die het voedsel sneden en fijnmaakten. Vroeger werd aangenomen dat ankylosauriërs eenvoudigweg zachte bladeren doorslikten. Onderzoek naar hun schedels en tanden wijst echter op gevarieerdere kaakbewegingen en een betere voedselverwerking dan oudere reconstructies suggereerden.6

De enorme buik waarnaar magniventris verwijst, kan ruimte hebben geboden aan een omvangrijk verteringsstelsel. Net als bij veel grote planteneters zouden micro-organismen vezelrijk plantaardig materiaal hebben afgebroken. Varens, lage struiken, jonge coniferen, bloeiende planten en gevallen vruchten behoorden mogelijk tot het menu. Het exacte dieet van Ankylosaurus is echter niet rechtstreeks bewaard gebleven.

Een uitzonderlijke vondst bij de oudere gepantserde dinosaurus Borealopelta geeft wel een indruk van de mogelijkheden. Een onderzoek onder leiding van paleontoloog Caleb Brown bracht varens en sporen van houtskool in de maagstreek aan het licht. Het dier had dus selectief gegeten in een landschap waar kort daarvoor brand had gewoed.5

Borealopelta was geen Ankylosaurus, en zijn laatste maaltijd kan daarom niet als direct bewijs voor het dieet van Ankylosaurus gelden. De vondst laat wel zien dat gepantserde dinosauriërs gericht naar bepaalde planten konden zoeken, in plaats van zonder onderscheid alles op hun pad op te eten.

De staart die niemand lichtvaardig naderde

De grootste verrassing kwam aan de achterkant van het lichaam. De staart van Ankylosaurus eindigde in een zware knots, opgebouwd uit twee onderdelen.

Dicht bij de punt vormden strak in elkaar grijpende staartwervels een stijve handgreep. Daaromheen lag een vergrote botstructuur van osteodermen: de knots zelf. De staartbasis bleef beweeglijk, zodat sterke spieren rond de heupen het verstevigde uiteinde zijwaarts konden zwaaien.

Onderzoek van Victoria Arbour en Philip Currie naar de evolutie van deze staartknotsen wijst erop dat de stijve handgreep eerder ontstond dan de grote eindknots. Het wapen verscheen dus niet plotseling, maar ontwikkelde zich stap voor stap in de loop van de evolutie.8

In 2009 gebruikte Victoria Arbour biomechanische modellen om de kracht van zulke staartslagen te schatten. De berekeningen suggereerden dat de grootste knotsen genoeg kracht konden ontwikkelen om bot te breken. Kleinere knotsen waren minder verwoestend, en de uitkomst bleef afhankelijk van aannames over spierkracht, snelheid en de duur van de botsing.2

Een afzonderlijke analyse met eindige-elementenmodellen door Arbour en biomechanicus Eric Snively onderzocht hoe de spanning zich door de knots verspreidde bij een inslag. Ook dat onderzoek ondersteunt de conclusie dat deze staarten als slagwapen konden functioneren.7

Kon Tyrannosaurus rex hem aanvallen?

Ankylosaurus en Tyrannosaurus rex leefden in dezelfde formaties uit het Late Krijt. Een ontmoeting was dus mogelijk, maar geen enkel fossiel bewaart een gevecht tussen beide dieren.

We kunnen evenmin wetenschappelijk bewijzen dat Tyrannosaurus “bang” was voor Ankylosaurus, of dat dit het enige dier was waarvoor hij voorzichtig moest zijn. De bekendere formulering — de dinosaurus waar T. rex voor vreesde — is beter te begrijpen als een beeld voor voorzichtigheid. Een verstandige roofdinosaurus zou hebben geweten dat een aanval op een gezond volwassen exemplaar uitzonderlijk riskant was.

Om toe te slaan, moest Tyrannosaurus dicht genoeg bij de kop, flank of onderzijde komen. Ankylosaurus kon zijn gepantserde rug naar de aanvaller draaien, zijn kop laag houden, op zijn stevige poten zwenken en de staartknots naar de benen van de roofdier zwaaien.

Een rake klap tegen enkel, scheenbeen of knie kon een verlammende breuk veroorzaken. Voor een jager die een ernstige verwonding niet kon laten behandelen, kon een gebroken been uiteindelijk de dood door verhongering betekenen.

Maar Ankylosaurus was niet onkwetsbaar. Een jong, ziek, vastgelopen of gewond dier liep veel meer gevaar. Een nauwkeurig geplaatste beet van Tyrannosaurus kon tussen pantserplaten doordringen of een blootliggende ledemaat verbrijzelen. De verdediging was indrukwekkend — niet magisch.

Niet alleen een wapen tegen roofdieren

De staartknots kan bovendien een tweede functie hebben gehad. In 2022 onderzochten Victoria Arbour, Lindsay Zanno en David Evans verwondingen in het pantser van Zuul, een nauwe verwant van Ankylosaurus. De beschadigingen waren vooral geconcentreerd rond de flanken bij de heupen en vertoonden tekenen van genezing tijdens het leven.

De onderzoekers stelden daarom voor dat ankylosauriërs elkaar tijdens gevechten met hun staarten konden raken, misschien om territorium, sociale status of partners.3 Dit bewijst niet dat Ankylosaurus zich precies hetzelfde gedroeg. Het opent wel een intrigerende mogelijkheid: de staartknots die roofdieren afschrikte, kan mede zijn gevormd door gevechten tussen soortgenoten.

Het einde van een tijdperk

Uiteindelijk eindigde het leven van iedere Ankylosaurus. Sommige dieren stierven mogelijk door ouderdom, ziekte, droogte, verwondingen, roofdieren of overstromingen. Alleen een lichaam dat snel door riviersediment werd bedekt, maakte een redelijke kans om te fossiliseren. Meestal kwamen aaseters, rotting en erosie eerder.

Dat verklaart waarom de soort voor ons deels in scherven bestaat: een stuk schedel hier, een pantserplaat daar, een staart of enkele botten uit een oude rivierafzetting. Elk fossiel is een klein venster op een dier dat ooit als één geheel door een levend landschap bewoog.

Toen ongeveer 66 miljoen jaar geleden de planetoïde bij Chicxulub insloeg, veranderde de wereld op catastrofale schaal. Het klimaat en de ecosystemen stortten in. Planten verdwenen of werden schaars, voedselketens braken af en Ankylosaurus verdween samen met Tyrannosaurus, Triceratops en alle andere niet-vogelachtige dinosauriërs.

Zijn pantser kon tanden, klauwen en andere staartknotsen weerstaan. Tegen de ineenstorting van het ecosysteem dat hem voedde, bood zelfs het meest indrukwekkende verdedigingsstelsel geen bescherming.

Ankylosaurus was daarom meer dan een levende tank. Het was geen gedachteloos monster en het is niet bewezen dat het de ene dinosaurus was waar Tyrannosaurus rex bang voor was. Het was een vreedzame planteneter die in de loop van miljoenen jaren zijn huid in pantser veranderde, zijn lichaam in een schild en zijn staart in een waarschuwing.

Een rustig dier, laag bij de grond, dat geen strijd zocht — maar dat zelfs de machtigste roofdier twee keer liet nadenken voordat het dichterbij kwam.