Klimaatverandering kan tarweprijs verdrievoudigen door uitdrogende teeltregio’s

Droogte begint op het land, maar de gevolgen kunnen wereldwijd voelbaar worden. Een internationale studie concludeert dat ernstige waterschaarste — severe water scarcity (SWS) — ongeveer 74% van de jaarlijkse schommelingen in de wereldwijde tarweprijs verklaarde in de periode 2000–2021. Op basis van die relatie schatten de onderzoekers een gemiddelde tarweprijs van ongeveer 273 dollar per ton bij 2 °C mondiale opwarming en 364 dollar per ton bij 3 °C. Die laatste prijs ligt ongeveer drie keer zo hoog als de voor inflatie gecorrigeerde wereldwijde tarweprijs van 2010. 8

Dat betekent niet dat droogte automatisch elke prijsbeweging veroorzaakt. Ook energie- en kunstmestkosten, voorraden, handelsbeleid, oorlogen en transportproblemen spelen een rol. Wel maakt de studie duidelijk waarom droogte een wereldwijd economisch risico wordt wanneer meerdere belangrijke productie- en exportregio’s tegelijk worden getroffen.

Wat de studie zegt over droogte en tarweprijzen

SWS is een maatstaf die niet alleen kijkt naar de ernst van droogte, maar ook naar de omvang van het getroffen gebied en de duur ervan tijdens de groeiperiode. De onderzoekers vonden dat het aandeel van het tarweareaal dat met SWS te maken kreeg, opvallend sterk samenhing met schommelingen in de wereldwijde tarweprijs tussen 2000 en 2021. 38

Historisch gezien kreeg in een gemiddeld jaar ongeveer 5% van het wereldwijde tarweareaal met ernstige waterschaarste te maken. In bijzonder droge jaren — waaronder 2000, 2010, 2012 en 2020 — steeg dat aandeel tot boven de 15%. 8

Het verschil is belangrijk. Een droogte in één regio kan soms worden opgevangen door een goede oogst elders. Bij gelijktijdige droogte zijn er veel minder gebieden die het productieverlies kunnen compenseren. Importeurs en handelaren worden dan sneller geconfronteerd met een wereldwijde aanbodschok.

Waarom tarwe extra gevoelig is

Tarwe wordt intensief internationaal verhandeld en een relatief beperkte groep exportregio’s levert een groot deel van het aanbod op de wereldmarkt. Wanneer waterschaarste meerdere van die regio’s tegelijk treft, kunnen productieverliezen snel doorwerken in internationale prijzen en de kosten van voedselimport.

Ook knelpunten in handelsroutes kunnen de druk versterken. Rusland en Oekraïne zijn samen goed voor ongeveer een kwart van de wereldwijd verhandelde tarwe en gerst. Daarnaast loopt ongeveer 40% van de handel in tarwe en andere grove granen via de knelpunten die in een analyse zijn onderzocht. 28

De studie vond een veel sterkere relatie tussen wijdverspreide waterschaarste en tarweprijzen dan tussen SWS en maïsprijzen. Voor rijst werd geen vergelijkbare relatie gevonden. Dat is een statistische samenhang en geen bewijs voor één enkel mechanisme dat alle verschillen tussen gewassen verklaart. De wereldwijde handelsblootstelling van tarwe en de concentratie van het aanbod bij grote exporteurs bieden wel een aannemelijke verklaring voor de grotere prijsgevoeligheid. 3

Wat betekenen 2 °C en 3 °C opwarming voor de prijs?

De scenario’s van de studie komen uit op een gemiddelde wereldwijde tarweprijs van ongeveer 273 dollar per ton bij 2 °C opwarming en 364 dollar per ton bij 3 °C. Die schatting van 364 dollar is ongeveer drie keer de voor inflatie gecorrigeerde prijs van 2010.

Het gaat hierbij om scenario’s die zijn afgeleid van de relatie tussen droogte en prijzen, niet om een exacte voorspelling voor een specifiek jaar. Klimaatverandering is bovendien niet de enige factor die toekomstige prijsstijgingen bepaalt. 8

Ander onderzoek wijst op een verwant risico. Bij 2 °C opwarming zouden prijsstijgingen voor consumenten die in het huidige klimaat gemiddeld eens per twintig jaar optreden, ongeveer eens per zeventien jaar kunnen voorkomen. 7 Voor huishoudens en landen die een groot deel van hun budget of inkomsten uit buitenlandse valuta aan voedselimport besteden, kunnen zulke pieken bijzonder zwaar uitpakken.

Tot 60% van het huidige tarweareaal mogelijk blootgesteld

Eerdere klimaatprojecties laten zien dat zonder emissiereductie, onder een scenario met hoge uitstoot, tegen het einde van deze eeuw tot 60% van het huidige tarweareaal gelijktijdig met ernstige waterschaarste te maken kan krijgen. In de huidige omstandigheden gaat het om ongeveer 15%. 5

Klimaatstabilisatie in lijn met de Overeenkomst van Parijs zou het risico aanzienlijk verkleinen, maar niet volledig wegnemen. De verwachte gevolgen zouden nog altijd groter zijn dan onder de huidige omstandigheden. 5

Deze cijfers beschrijven het aandeel landbouwgrond dat aan gelijktijdige waterschaarste wordt blootgesteld. Ze betekenen niet dat automatisch 60% van de tarweproductie verloren gaat. De uiteindelijke gevolgen hangen ook af van gewasrassen, irrigatie, landbouwmethoden, aanpassing, handel en de mogelijkheid om de productie naar andere gebieden te verplaatsen.

Droogte is niet de enige druk op de markt

De tarwemarkt staat niet alleen bloot aan klimaatrisico’s. Oorlog en logistieke verstoringen kunnen eveneens tot een krapper aanbod leiden, ook wanneer de oogstomstandigheden niet de belangrijkste oorzaak zijn.

Recente aanvallen op graaninfrastructuur rond de Zwarte Zee verstoorden transporten, vergrootten de zorgen over voedselzekerheid bij grote importeurs en dreven de prijzen op. In het aangehaalde bericht waren de toonaangevende tarwefutures in Chicago sinds het begin van juli met meer dan 17% gestegen.

De combinatie van klimaatschokken en transportproblemen is gevaarlijker dan elk risico afzonderlijk. Als droogte het beschikbare aanbod vermindert en beschadigde havens of beperkte scheepvaartroutes tegelijk de export bemoeilijken, hebben importeurs minder alternatieven en kunnen prijzen sterker reageren.

Van lokaal landbouwprobleem naar internationale uitdaging

De belangrijkste les van de studie is dat droogte bij tarwe niet alleen moet worden gezien als een reeks plaatselijke landbouwproblemen. Wanneer meerdere productiegebieden tegelijk worden getroffen, verspreiden de gevolgen zich via internationale handel, voorraden, transportnetwerken en consumentenprijzen.

De aanpak vraagt daarom om twee sporen tegelijk: de uitstoot terugdringen om de toename van waterschaarste te beperken én zich voorbereiden op verstoringen die niet meer volledig te voorkomen zijn. Veerkrachtigere landbouw, betrouwbare handelsroutes, voldoende voorraden en steun voor landen die afhankelijk zijn van voedselimport kunnen de gevolgen van gelijktijdige droogte verkleinen.

De beschikbare gegevens pleiten ervoor om deze maatregelen te behandelen als onderdeel van internationaal markt- en voedselzekerheidsbeleid — en niet uitsluitend als een opdracht voor boeren. 35