Waarom het EU-migratiepact asielzoekers terug naar Italië stuurt

In de praktijk kan het eerste EU-land waar een asielzoeker binnenkomt verantwoordelijk blijven voor de behandeling van de aanvraag. De nieuwe regels moeten overdrachten bovendien beter afdwingbaar en uitvoerbaar maken. Zweden heeft verklaard het pact toe te willen passen en verwacht dat lidstaten hun verplichtingen nakomen. Finland heeft aangegeven dat overdrachten naar landen van eerste binnenkomst onder de nieuwe verordening inzake asiel- en migratiebeheer kunnen worden hervat. ^N

Daarbij is een belangrijke nuance nodig. Een overdracht onder het Dublin-systeem — of de opvolger daarvan — is niet automatisch de uitzetting van iemand wiens asielaanvraag al is afgewezen. Het gaat doorgaans om asielzoekers die in een tweede land bescherming hebben aangevraagd nadat zij eerder een ander EU-land waren binnengekomen. Iedereen die wordt overgedragen een ‘mislukte asielzoeker’ noemen, gaat daarom verder dan de beschikbare berichtgeving rechtvaardigt. ^T

Welke overdrachten zijn tot nu toe bevestigd?

Oostenrijk heeft sinds 12 juni vier overdrachten naar Italië gemeld. De betrokkenen reisden met het openbaar vervoer; de autoriteiten verstrekten een treinkaartje of busticket. ^UE

Ook Duitsland probeert overdrachten naar Italië en Griekenland te hervatten. Berlijn stelt dat een werkend systeem waarin het verantwoordelijke land aanvragen behandelt, noodzakelijk is voor het bredere Gemeenschappelijke Europese Asielstelsel. ^DE

Zwitserland, dat wel bij het Dublin-systeem is aangesloten maar geen EU-lidstaat is, behoort eveneens tot de landen die de verantwoordelijkheidsregels opnieuw willen toepassen. Zweden en Finland hebben bevestigd of aangegeven dat zij het nieuwe kader zullen volgen. Nederland heeft aangekondigd relevante gevallen naar Italië te willen overdragen. ^II

Een officieel bevestigd totaal van 10.000 overdrachten is er niet. Dat getal moet worden gezien als een politieke of media-inschatting van de mogelijke omvang, niet als een officieel doel of een vaststaande prognose. Ook is er onvoldoende sterk, onafhankelijk bewijs om definitief te stellen dat Frankrijk en Spanje alle dergelijke overdrachten permanent hebben afgewezen.

Waarom maakt Rome bezwaar tegen de timing?

Het belangrijkste Italiaanse bezwaar gaat over de overgang van het oude naar het nieuwe systeem. Rome stelt dat de nieuwe regels alleen moeten gelden voor mensen van wie de relevante reis of asielprocedure onder het kader van na 12 juni valt — en niet voor oudere dossiers die opnieuw worden geopend.

Volgens de berichtgeving zijn Italië en verschillende andere regeringen het oneens over de vraag of zaken van vóór 12 juni nog onder de nieuwe regels kunnen worden overgedragen. ^I

Dat verschil is van belang, omdat de praktische gevolgen niet alleen afhangen van het juridische uitgangspunt — welk land verantwoordelijk is — maar ook van de vraag welke dossiers nog in aanmerking komen, hoe lang de overdrachtstermijnen duren en of het ontvangende land individuele verzoeken accepteert. De Europese Commissie omschrijft het nieuwe systeem als een balans tussen verantwoordelijkheid en solidariteit, maar de uitvoering heeft al tot verzet en bestuurlijke conflicten geleid.

De Italiaanse regering zegt daarnaast sinds 2023 ongeveer 80.000 overdrachtsverzoeken te hebben afgewezen. Dat is een bewering van de Italiaanse regering die in de berichtgeving wordt aangehaald, geen onafhankelijk geverifieerd totaal op basis van de sterkste beschikbare bronnen.

Waarom spreken tegenstanders van een ‘eigen doelpunt’?

Oppositiepolitici Matteo Renzi en Elly Schlein stellen dat Meloni een strenger Europees migratiekader mede heeft gesteund als middel om Italië te beschermen. Nu kunnen andere landen datzelfde kader gebruiken om asielzoekers naar Italië terug te sturen.

Hun kritiek: Italië draagt als belangrijk aankomstland wel de verantwoordelijkheden, maar krijgt daarvoor onvoldoende concrete verlichting van Europese partners. ^IT

Die kritiek krijgt extra gewicht omdat het pact werd gepresenteerd als een gezamenlijke oplossing voor de tekortkomingen van het oude Dublin-systeem. Als overdrachten sneller verlopen terwijl hervestiging, financiering en andere vormen van solidariteit beperkt blijven, kan het pact in de praktijk minder op lastenverdeling lijken en meer op een formalisering van Italië als ontvangend land van Europa.

De omvang van de solidariteitsbijdrage is dan ook een belangrijke onzekerheid. Volgens Euronews zouden dit jaar minder dan 9.000 asielzoekers worden herplaatst, terwijl een jaarlijkse minimumnorm van 30.000 herplaatsingen was vastgesteld, naast financiële bijdragen. ^E

Dat verschil verklaart waarom het conflict politiek zo gevoelig ligt, ook al is het aantal tot nu toe bevestigde overdrachten klein.

Meloni: verantwoordelijkheid en solidariteit zijn twee verschillende zaken

Meloni verwerpt de omschrijving van het pact als een ‘boemerang’. Haar regering zegt dat de nieuwe regels juist voordelen bieden aan landen aan de buitengrens: duidelijkere verantwoordelijkheden, snellere screening en terugkeerprocedures en een solidariteitsmechanisme dat moet voorkomen dat één lidstaat alleen onder de druk bezwijkt. De Europese Commissie presenteert het pakket op vergelijkbare wijze. ^HI

Meloni benadrukt bovendien dat het conflict met Spanje over grenscontroles losstaat van de werking van het asielpact. Dat onderscheid is juridisch en politiek relevant. Het ene onderwerp gaat over de verantwoordelijkheid voor asielaanvragen; het andere over tijdelijke controles op reizen tussen EU-landen na de crisis in Ceuta.

Hoe past het conflict met Spanje hierin?

De confrontatie met Spanje ontstond na een massale oversteek vanuit Marokko naar de Spaanse Noord-Afrikaanse exclave Ceuta op 30 en 31 juli. Spaanse functionarissen schatten later dat ongeveer 72.000 mensen Ceuta waren binnengekomen en dat circa 70.000 van hen naar Marokko waren teruggekeerd.

Italië voerde daarop tijdelijk gerichte controles in voor niet-EU-burgers die vanuit Spanje reisden. EU-burgers zouden volgens Rome niet worden getroffen. Spanje stelde vervolgens voor ongeveer een maand soortgelijke controles in voor lucht- en zeereizen vanuit Italië. ^R

Berichten dat Spanje meer dan 5.000 mensen die vanuit Italië aankwamen zou hebben tegengehouden, moeten voorzichtig worden geïnterpreteerd. De sterkere beschikbare berichtgeving bevestigt de wederzijdse grenscontroles, maar niet dat specifieke totaal. Omdat Italië en Spanje geen landgrens delen, raken de maatregelen vooral vlieg- en zeeroutes. ^R

De kern van de tegenstrijdigheid

De eerste aanwijzingen ondersteunen een beperktere conclusie dan de politieke slogans van beide kampen. Het pact heeft overdrachten van asielzoekers duidelijker zichtbaar gemaakt en lijkt verschillende landen te helpen om verzoeken aan Italië te hervatten of uit te breiden. Minstens vier overdrachten vanuit Oostenrijk zijn gedocumenteerd en Duitsland zou er drie hebben uitgevoerd, maar de uiteindelijke omvang van de dossiers is nog niet bekend. ^UE

Tegelijkertijd is het pact niet simpelweg een bevel om iedereen terug te sturen naar het eerste land dat iemand binnenkwam. Het is een pakket dat verantwoordelijkheid, procedures, terugkeer en solidariteit combineert — met nog altijd belangrijke geschillen over de overgangsregels en de uitvoering. ^H

Voor Italië hangt de uitkomst af van de vraag of de andere onderdelen van de afspraak op betekenisvolle schaal werken: herplaatsing, financiële steun, beheer van de buitengrens en daadwerkelijke terugkeerprocedures.

Tot die tijd kunnen Meloni’s tegenstanders de overdrachten geloofwaardig een politiek ‘eigen doelpunt’ noemen. Haar regering kan er even geloofwaardig tegenover stellen dat de regels er eindelijk voor zorgen dat andere EU-landen de verantwoordelijkheid systematischer delen. De bevestigde overdrachten laten zien dat het verantwoordelijkheidsdeel van het systeem begint te werken. De open vraag is of dat ook voor het solidariteitsdeel zal gelden.