Iran dreigt met bredere vergelding, maar zegt niet als eerste toe te slaan

Iraanse functionarissen beschrijven een scherpere vorm van afschrikking. Iran zegt dat het geen preventieve aanval zal uitvoeren, maar bij een nieuwe aanval wel sneller, op grotere schaal en mogelijk buiten de eigen grenzen zal reageren. Legerwoordvoerder brigadegeneraal Mohammad Akraminia zei dat de overgang van een defensieve naar een offensieve doctrine niet neerkomt op het invoeren van preventieve aanvallen. Volgens hem zal Iran na herstel van beschadigde systemen en de introductie van nieuwe systemen onmiddellijk en grootschaliger terugslaan.

Dat onderscheid is cruciaal. Teheran presenteert de doctrine als voorwaardelijke vergelding, niet als een vaste belofte om zelf een oorlog te beginnen. Tegelijkertijd zou een Iraanse reactie geografisch veel verder kunnen reiken. Iraanse functionarissen hebben gedreigd met druk op de scheepvaart, doelen in de regio en acties om wat zij een Amerikaanse zeeblokkade noemen te doorbreken.

Wat bedoelt Iran met een ‘offensieve’ doctrine?

De nieuwe taal wijst op een vertrek uit een strikt afwachtende houding. Iraanse militaire leiders zeggen dat hun strijdkrachten eerder vooral defensief opereerden omdat tegenstanders het conflict begonnen. Als de omstandigheden daarom vragen, kan militair optreden volgens hen echter een offensief karakter krijgen.

De boodschap bestaat in de praktijk uit drie onderdelen:

• Geen aangekondigde eerste aanval: Akraminia verwierp expliciet het idee dat een offensieve doctrine automatisch preventieve aanvallen inhoudt.
• Onmiddellijke vergelding: Een toekomstige aanval zou niet opnieuw worden beantwoord met dezelfde vertraging of een beperkte, min of meer gelijkwaardige tegenactie die Teheran eerder naar eigen zeggen voorstond.
• Een groter strijdtoneel: Iraanse functionarissen hebben operaties buiten Iran en escalatie in de regio in het vooruitzicht gesteld als Amerikaanse aanvallen doorgaan of diplomatie mislukt.

Daarmee wordt de doctrine een escalatoire afschrikkingsstrategie. Iran probeert de Verenigde Staten, Israël en regionale partners ervan te overtuigen dat een aanval kosten met zich meebrengt die verder gaan dan het oorspronkelijke slagveld. Analisten van het Institute for the Study of War beoordelen de Iraanse communicatie eveneens als een signaal dat Teheran bereid is de omvang van aanvallen uit te breiden en zijn afschrikking te herstellen.

Herstel van militaire capaciteit moet de dreiging geloofwaardig maken

Een onmiddellijke en bredere reactie is alleen geloofwaardig als Iran lanceerinrichtingen, raketten, drones, commandosystemen, luchtverdediging en maritieme capaciteit kan herstellen. Amerikaanse functionarissen zeiden tegen Reuters dat Iran ondanks zware militaire verliezen raketten en drones bleef inzetten. Amerikaanse aanvallen waren daarnaast gericht op Iraanse luchtverdediging, kust radars en andere militaire infrastructuur.

Iraanse functionarissen presenteren de wederopbouw zowel als militaire noodzaak als bewijs van binnenlandse veerkracht. Waarnemend minister van Defensie Majid Ebnolreza zei dat productielijnen voor defensiematerieel actiever draaiden dan voorheen. Daarbij legde hij de nadruk op binnenlandse technologie en geavanceerde systemen.

Woordvoerder van het ministerie van Defensie brigadegeneraal Reza Talaei-Nik beweerde later dat de jaarlijkse productie van Iraanse wapens en defensiematerieel tussen juli 2025 en juli 2026 was verdubbeld. Ook zou de productie van sommige strategische producten en voorraden voor oorlogsomstandigheden tijdens het conflict meer dan verdrievoudigd zijn.

Deze cijfers moeten worden gezien als officiële Iraanse claims, niet als onafhankelijk gecontroleerde metingen. De beschikbare berichtgeving wijst op een Iraanse poging om militaire productie te herstellen en uit te breiden, maar maakt niet duidelijk hoe groot die productie precies is, hoe goed de systemen zijn of in hoeverre alle beweerde middelen operationeel inzetbaar zijn. Het Institute for the Study of War omschreef de militaire wederopbouw tijdens een staakt-het-vuren als gedrag dat past bij een strijdmacht die na gevechten tijd en ruimte krijgt om zich te herstellen.

Waarom de Straat van Hormuz centraal staat

De Iraanse militaire boodschap hangt nauw samen met de Straat van Hormuz, de strategische zeestraat tussen de Perzische Golf en de Golf van Oman. De vaarroute is een belangrijk knelpunt voor de internationale energiehandel. Volgens Reuters was het scheepvaartverkeer door aanvallen en beperkingen vrijwel tot stilstand gekomen.

De strategische waarde voor Teheran ligt niet noodzakelijk in juridisch eigendom van de waterweg. Iran kan zijn militaire capaciteiten in de omgeving en de dreiging van aanvallen gebruiken om de doorvaart gevaarlijker of moeilijker te maken. Daarmee kunnen de economische en politieke kosten voor de Verenigde Staten en andere landen oplopen. Een rapport van de Amerikaanse Congressional Research Service beschreef dreigingen en aanvallen waardoor het maritieme verkeer grotendeels was stilgevallen, en documenteerde het meningsverschil over de toekomstige zeggenschap over de zeestraat.

Washington en Teheran schetsen de situatie bovendien heel verschillend. In een memorandum van 17 juni werd gesproken over het opheffen van de Amerikaanse zeeblokkade en over Iraanse regelingen voor een veilige doorvaart van commerciële schepen gedurende 60 dagen. De langetermijnregeling voor de zeestraat bleef daarbij onopgelost. Iran ontkent de Amerikaanse bewering dat Washington Hormuz controleert, terwijl president Donald Trump zegt dat de Verenigde Staten de waterweg volledig onder controle hebben.

Diplomatie bepaalt het moment van escalatie

De Iraanse dreigementen zijn gekoppeld aan het mislukken van diplomatie. Een hoge Iraanse functionaris zei tegen Reuters dat Teheran de spanningen in en rond de Straat van Hormuz zou opvoeren en een ‘tijdige en nauwkeurige’ aanval zou uitvoeren om de Amerikaanse zeeblokkade te doorbreken als Washington het tijdelijke akkoord niet binnen enkele weken uitvoert.

Trump zei ondertussen dat de Verenigde Staten een nieuwe aanval zouden uitstellen als snel een akkoord kan worden bereikt dat de nucleaire ambities van Iran stopt en Hormuz heropent. Daardoor zijn de militaire houding en de onderhandelingen nauw met elkaar verbonden: hoe minder vertrouwen Teheran heeft in de uitvoering van het akkoord, hoe nadrukkelijker het militaire optreden als alternatief voor diplomatie wordt gepresenteerd.

Het resultaat is een doctrine die draait om voorwaardelijke terughoudendheid en dreigende uitbreiding. Iran zegt niet als eerste te zullen aanvallen, maar waarschuwt dat een nieuwe aanval een snellere en bredere campagne zou uitlokken. Die dreiging moet worden ondersteund door een opnieuw opgebouwde militaire capaciteit en een uitgebreidere binnenlandse wapenproductie.

De centrale onzekerheid is daarom niet wat Iraanse functionarissen zeggen, maar hoeveel van het beweerde herstel daadwerkelijk operationeel inzetbaar is. Dat bepaalt mede of de nieuwe doctrine een nieuwe aanval kan afschrikken — of juist de kans op verdere escalatie vergroot.