Neom krimpt in: waarom Saudi-Arabië The Line voorlopig stillegt

De toekomststad Neom lijkt niet simpelweg vertraging op te lopen. Volgens een onderzoek van The Wall Street Journal is het project in een fase van forse inkrimping beland: Saudi-Arabië zou al meer dan 50 miljard dollar hebben uitgegeven, terwijl op verschillende onderdelen de bouw is stilgelegd, afgebouwd of teruggeschroefd. Tegelijk trekt het koninkrijk miljarden uit om bestaande verplichtingen te beëindigen.

De belangrijkste vraag is daardoor niet langer of Neom precies wordt gebouwd zoals oorspronkelijk aangekondigd. Het gaat erom welke onderdelen nog haalbaar zijn, welke projecten een nieuwe schaal krijgen en wat er gebeurt met de onafgewerkte megastructuren die in de woestijn zijn achtergebleven.

Van kroonjuweel van Vision 2030 naar herzien project

Neom werd onder kroonprins Mohammed bin Salman gelanceerd als een van de blikvangers van Vision 2030, het programma waarmee Saudi-Arabië zijn economie minder afhankelijk wil maken van olie. Het oorspronkelijke plan werd gepresenteerd als een ontwikkeling van ongeveer 500 miljard dollar, hoofdzakelijk gefinancierd via het Public Investment Fund (PIF), het Saudische staatsinvesteringsfonds.

Het bekendste onderdeel is The Line: een 170 kilometer lange, met spiegelglas beklede lineaire stad. Volgens de huidige berichtgeving is de bouw ervan minstens tot 2030 opgeschort.

Ook Trojena, het geplande bergresort binnen Neom, loopt achter op schema. Saudi-Arabië stelde de Aziatische Winterspelen van 2029 uit, die daar zouden plaatsvinden. Daarmee kwam ook de oorspronkelijke planning van het resort verder onder druk te staan.

Waarom 16 miljard dollar aan beëindigingskosten veelzeggend is

In het budget van Neom voor 2026–2030 staat naar verluidt ongeveer 60 miljard Saudische riyal — circa 16 miljard dollar — gereserveerd voor kosten rond het beëindigen van aannemerscontracten en andere overeenkomsten. Dat bedrag is gebaseerd op berichtgeving waarin mensen met kennis van het projectbudget worden aangehaald.

Dat betekent niet automatisch dat Neom als geheel formeel is geannuleerd. Het laat wel zien dat het afbouwen of heronderhandelen van delen van het project zelf een grote financiële operatie wordt. Langlopende bouwcontracten bevatten vaak boeteclausules en andere verplichtingen. Een bouwstop betekent daarom niet dat de uitgaven meteen stoppen.

Saudi-Arabië bevindt zich daarmee in een ongemakkelijke financiële positie: het betaalt aanzienlijke bedragen om verplichtingen te verminderen, terwijl het ook moet omgaan met de kosten van bouwwerk dat al is uitgevoerd of onafgemaakt blijft liggen.

De technische problemen zaten al in het ontwerp

De moeilijkheden waren niet alleen een kwestie van management. De vorm van The Line bundelde de uitdagingen van een complete stedelijke regio in één uitzonderlijk lang, aaneengesloten bouwwerk.

Zo’n project vereist onder meer omvangrijke graafwerkzaamheden, funderingen, oplossingen voor constructiebewegingen, nutsvoorzieningen, vervoer, waterbeheer, koeling, bouwlogistiek en onderhoud. Dat alles moet functioneren over moeilijk woestijnterrein. De spiegelende buitenkant en de extreme lengte maakten het ontwerp en de uitvoering nog complexer.

Die problemen staan bovendien niet los van elkaar. Zwaardere of diepere funderingen betekenen meer graafwerk. Een langer gebouw maakt de aanleg van nutsvoorzieningen en transportverbindingen ingewikkelder. En systemen die een afgesloten of sterk gecontroleerde leefomgeving in een heet klimaat comfortabel moeten houden, brengen extra energie- en onderhoudskosten met zich mee.

De fysieke ambitie van The Line vertaalde zich zo in een steeds ingewikkelder en duurder project. The Wall Street Journal beschreef het als een botsing tussen buitengewone kosten en de financiële realiteit.

Geldgebrek maakte technische risico’s strategische keuzes

Neom moest bovendien concurreren om kapitaal met andere Saudische prioriteiten. Naarmate de kosten en uitvoeringsrisico’s moeilijker beheersbaar werden, bood het oorspronkelijke budget van 500 miljard dollar geen garantie meer dat de meest ambitieuze onderdelen economisch verantwoord bleven.

De berichtgeving wijst daarom op een bredere strategische omslag. Saudi-Arabië lijkt niet langer elk onderdeel op de oorspronkelijk aangekondigde schaal en snelheid te willen uitvoeren, maar opnieuw te beoordelen welke investeringen voldoende waarde kunnen opleveren. De nadruk verschuift van één allesomvattende visie naar een kleiner en selectiever pakket aan ontwikkelingen.

Dat verschil is belangrijk. Bij een gewone vertraging blijft hetzelfde project in principe intact, maar loopt het achter op schema. De combinatie van stilgelegde bouw, geannuleerde of aangepaste contracten, uitgestelde mijlpalen en een apart budget voor beëindigingskosten wijst op een veel ingrijpendere hertekening.

Wat gebeurt er met de halfafgebouwde structuren?

Voorlopig is niet duidelijk wat er met de onafgemaakte bouwwerken zal gebeuren. Beschikbare berichtgeving spreekt over contracten die zijn geannuleerd, opgeschort of aangepast. Officiële verklaringen omschrijven die wijzigingen niet altijd als volledige annuleringen. Volgens de samengevatte berichtgeving gaven Neom, de Saudische regering en het PIF bovendien geen inhoudelijke reactie op vragen over de algemene status van het project.

Er zijn daardoor verschillende mogelijke uitkomsten:

• sommige bouwwerken worden in kleinere of aangepaste vorm voltooid;
• sommige krijgen een andere bestemming, bijvoorbeeld voor regionale, industriële of infrastructurele toepassingen;
• sommige worden tijdelijk stilgelegd terwijl de Saudische autoriteiten hun waarde opnieuw beoordelen; en
• sommige blijven onafgemaakt als voortzetting duurder blijkt dan het uiteindelijke nut van het gebouw.

Er is geen volledig openbaar tijdschema waaruit blijkt welke optie voor elk belangrijk onderdeel geldt. Het is daarom te vroeg om elk deel van Neom definitief verlaten te noemen. Maar het zou net zo misleidend zijn om te doen alsof de oorspronkelijke blauwdruk voor de megastad nog gewoon volgens plan wordt uitgevoerd.

Een kleinere toekomst voor Neom?

Neom kan blijven bestaan als een overkoepelend regionaal investerings- en ontwikkelingsprogramma, ook als de oorspronkelijke visie van één geïntegreerde megastad niet wordt gerealiseerd. Op korte termijn draait het vooral om de vraag of afzonderlijke onderdelen commercieel levensvatbaar zijn zonder dat The Line in de oorspronkelijke vorm volledig wordt gebouwd.

De beschikbare aanwijzingen rechtvaardigen een voorzichtige conclusie: Neom heeft niet alleen vertraging opgelopen. De oorspronkelijke schaal, volgorde en planning zijn fundamenteel uitgesteld, terwijl Saudi-Arabië grote bedragen moet betalen om verplichtingen af te bouwen en middelen opnieuw te verdelen.

Het project illustreert daarmee een terugkerende les van megaprojecten. Een grootse visie kan investeringen en internationale aandacht aantrekken, maar uiteindelijk bepalen fysieke beperkingen, contractuele verplichtingen, exploitatiekosten en concurrerende kapitaalbehoeften wat er daadwerkelijk kan worden gebouwd.