Waarom de oorlog in Iran een wereldwijde brandstofcrisis veroorzaakt terwijl olie goedkoper wordt

Rusland zorgt voor een tweede aanbodschok

De verstoring in het Midden-Oosten viel samen met Oekraïense aanvallen op Russische energie-infrastructuur. De Russische raffinageproductie daalde richting het laagste niveau in twee decennia. Daarnaast haalde Moskou met beperkingen op de export van diesel en andere geraffineerde producten een belangrijke aanvoerbron weg uit een markt die al krap was.

De problemen versterken elkaar. Aziatische raffinaderijen hebben moeite om olie uit de Golfregio te bemachtigen, raffinaderijen in het Midden-Oosten zijn nog niet volledig opgestart en de Russische verwerking en export blijven beperkt. Het gevolg is niet simpelweg een tekort aan olie in de bodem, maar een tekort aan verwerkingscapaciteit en beschikbare export.

De vraag daalt, maar niet snel genoeg

Volgens een samenvatting van IEA-gegevens door Reuters lag de wereldwijde raffinageproductie in het tweede kwartaal ongeveer 5,1 miljoen vaten per dag lager dan een jaar eerder. De vraag nam ook af, maar minder sterk dan het aanbod. Voorraden moesten het verschil opvangen: tussen maart en juli namen de wereldwijde olievoorraden af met ongeveer 3,5 miljoen vaten per dag. De Amerikaanse dieselvoorraden bereikten hun laagste seizoensniveau in ongeveer drie decennia.

Die lege voorraden zijn een waarschuwing. Zelfs als de gevechten afnemen, moeten beschadigde raffinaderijen eerst worden gerepareerd, moeten raffinaderijen nieuwe aanvoer veiligstellen en moeten producten via veiligere routes worden vervoerd. Daarna moeten de voorraden opnieuw worden opgebouwd. Dat duurt veel langer dan de prijsbewegingen op de termijnmarkt voor ruwe olie — en verklaart waarom brandstof schaars kan blijven nadat de olieprijs al is gedaald.

Waarom diesel en benzine losraken van de olieprijs

De markt prijst nu vooral de schaarste aan eindproducten, niet alleen de waarde van ruwe olie. De Europese dieselprijs is sinds het begin van de oorlog met meer dan 70 procent gestegen, terwijl de Amerikaanse benzineprijs ongeveer 60 procent hoger ligt. Reuters meldde bovendien recordhoge of bijna recordhoge premies voor Europese gasolie, omdat aanvallen op raffinaderijen het beschikbare aanbod verder hebben verkleind.

Diesel is extra kwetsbaar omdat de brandstof wordt gebruikt voor vrachtvervoer, bouw, landbouw, generatoren en industriële machines. Hogere dieselprijzen werken daardoor door in transport, voedselverdeling en productie — ook wanneer consumenten vooral naar de benzineprijs aan de pomp kijken.

Afrika dreigt een stap terug te zetten met schoon koken

De verstoring rond Hormuz raakt ook lpg, een belangrijke brandstof in veel programma’s voor schoon koken. Binnen drie weken na het uitbreken van het conflict steeg de Aziatische propaanbenchmark met 53 procent. De Europese benchmark voor grote ladingen steeg met 64 procent.

Voor huishoudens die afhankelijk zijn van hervulbare lpg-flessen kan een plotselinge prijsstijging schoon koken onbetaalbaar of onbetrouwbaar maken. Gezinnen kunnen langer wachten met het vullen van een fles of opnieuw overstappen op houtskool, kerosine of hout. Dat bedreigt niet alleen het huishoudbudget, maar ook de vooruitgang bij het terugdringen van luchtvervuiling binnenshuis, de tijd die nodig is om brandstof te verzamelen en de druk op bossen.

De gevolgen zijn het grootst in landen die sterk afhankelijk zijn van import. Daar komen hogere internationale brandstof- en transportkosten snel bij de consument terecht. Overheden staan voor een lastige keuze: prijzen laten stijgen, met meer armoede en inflatie als gevolg, of subsidies uitbreiden en zo de druk op de overheidsfinanciën vergroten. In verschillende Afrikaanse landen zijn al hogere brandstofprijzen gemeld.

Het bredere inflatierisico

De brandstofschok kan via verschillende kanalen doorwerken in de economie:

• Huishoudens: hogere kosten voor benzine, lpg en verwarming laten minder geld over voor andere uitgaven.
• Transport en voedsel: duurdere diesel maakt het vervoer van voedsel en goederen duurder.
• Industrie: kerosine, diesel en andere energie-inputs verhogen de bedrijfskosten.
• Overheden: subsidies worden duurder op het moment dat inflatie al druk zet op de overheidsbegroting.

Het risico is niet per se dat ruwe olie opnieuw de hoogste prijs van de oorlog bereikt. Een langdurige periode met dure geraffineerde producten is waarschijnlijker als meerdere grote bevoorradingscentra onder hun normale capaciteit blijven draaien.

Kan een corridor door Hormuz snel verlichting brengen?

Er zijn berichten over een door de VS beveiligde corridor waardoor een beperkt aantal tankers door de Straat van Hormuz vaart. Volgens die berichten gaan dagelijks 15 tot 20 tankers ’s nachts door de straat en wordt ongeveer 10 miljoen vaten olie per dag afgevoerd. Andere scheepvaartgegevens laten zien dat het verkeer in augustus nog altijd ongeveer 90 procent onder het dagelijkse gemiddelde van vóór de oorlog lag.

Samen wijzen die berichten op gedeeltelijke en operationeel kwetsbare toegang, niet op een terugkeer naar normaal commercieel scheepvaartverkeer. Een corridor kan het risico op een onmiddellijke instorting van het aanbod beperken en vastgelopen ladingen helpen wegwerken. Maar de corridor kan niet direct raffinaderijen repareren, de lpg-handel herstellen of voorraden diesel en kerosine aanvullen.

Wat is nodig voor echte verlichting?

Een blijvende verbetering vereist waarschijnlijk meerdere ontwikkelingen tegelijk: veilige doorgang door Hormuz gedurende langere tijd, geen nieuwe aanvallen op energie-infrastructuur in het Midden-Oosten of Rusland, de herstart van beschadigde raffinaderijen, hogere productie bij ongeschonden Aziatische raffinaderijen en voldoende tijd om de voorraden aan te vullen.

Daarom kan de crisis op de markt voor geraffineerde brandstoffen langer duren dan een tijdelijke daling van Brentolie. Zolang verwerkingscapaciteit, scheepvaartroutes en voorraden niet gezamenlijk herstellen, kan de wereld te maken blijven houden met schaarse en dure diesel, benzine, kerosine en lpg — zelfs als de markt voor ruwe olie relatief rustig oogt.