Wereldwijd zorgpersoneel bijna verdrievoudigd, maar ongelijkheid en tekorten blijven groot

Het wereldwijde zorgpersoneel is tussen 1990 en 2023 bijna verdrievoudigd: van 40,9 miljoen naar 122,1 miljoen werknemers. Die groei is echter niet gelijkmatig verdeeld en heeft nog geen personeelsbestand opgeleverd dat groot en eerlijk verdeeld genoeg is voor universele gezondheidszorg. Vrouwen waren de belangrijkste motor achter de uitbreiding. Zij vormen inmiddels ongeveer 68,9% van alle zorgprofessionals, maar zijn nog sterk geconcentreerd in relatief lager betaalde functies met minder status, zeggenschap en kansen op leiderschap.

Wat veranderde er tussen 1990 en 2023?

• Het geschatte aantal werknemers in twintig verschillende zorgberoepen nam toe met 81,2 miljoen, een stijging van ongeveer 198,5%. In 2023 waren er wereldwijd naar schatting 15,1 miljoen artsen, 33,2 miljoen verpleegkundigen en 2,4 miljoen verloskundigen.
• De toenemende deelname van vrouwen verklaart een groot deel van die groei. Toch heeft een grotere numerieke vertegenwoordiging niet automatisch geleid tot gelijke invloed op de werkvloer. Vrouwen zijn vooral werkzaam in de verpleegkunde, verloskunde en andere zorgfuncties, terwijl mannen vaker vertegenwoordigd zijn in beroepen die samenhangen met een hoger inkomen, meer bevoegdheden en leidinggevende posities. Dat zorgt voor een gendergebonden arbeidsverdeling en betekent dat het professionele en leidinggevende potentieel van vrouwen onvoldoende wordt benut.

Waarom blijft er een tekort van 34,4 miljoen?

Een analyse van The Lancet Public Health, gebaseerd op de Global Burden of Disease-studie 2023, schat dat wereldwijd 34,4 miljoen extra artsen, verpleegkundigen, verloskundigen, tandartsen en apothekers nodig zijn om een score van 80 op 100 te behalen op de index voor effectieve universele zorgdekking. Dat is een gematigde doelstelling, geen maximaal niveau van zorgverlening.

De berekening is gekoppeld aan de daadwerkelijk geleverde zorg. Onderzoekers keken naar de personeelsdichtheid in landen die die score van 80 al bereiken. Het gaat dus niet simpelweg om een optelsom van openstaande vacatures of een voorspelling van toekomstige banen.

• Een eerdere analyse op basis van GBD-gegevens kwam voor een score van 80 uit op minimale dichtheden van 20,7 artsen, 70,6 verpleegkundigen en verloskundigen, 8,2 tandheelkundige zorgverleners en 9,4 apothekers per 10.000 inwoners.
• De nieuwere analyse komt, op basis van bijgewerkte gegevens en een empirische methode, uit op andere en over het algemeen lagere waargenomen drempels: ongeveer 23,8 artsen, 64,5 verpleegkundigen en verloskundigen, 5,2 tandartsen en 5,6 apothekers per 10.000 inwoners.
• De schatting van 34,4 miljoen moet daarom niet worden gezien als een universele personeelsnorm of als een exact wervingsdoel voor ieder land. Het is een gemodelleerde benchmark, met onzekerheidsmarges.
• De bron bevestigt dat wereldwijd 7,1 miljoen extra artsen nodig zijn. Op basis van het aangeleverde materiaal zijn afzonderlijke, voldoende betrouwbare totalen voor verpleegkundigen en verloskundigen, tandartsen en apothekers niet zelfstandig vast te stellen.

Waar zijn de tekorten het grootst?

De regionale verschillen zijn aanzienlijk.

• Zuid-Azië heeft in absolute aantallen het grootste tekort. Naar schatting zijn daar ongeveer 13,6 miljoen extra artsen, verpleegkundigen, verloskundigen, tandartsen en apothekers nodig.
• Sub-Saharaans Afrika heeft in 2023 voor vrijwel alle beroepsgroepen de laagste personeelsdichtheid. De belangrijkste uitzondering zijn communautaire gezondheidswerkers. Hoge-inkomenslanden hebben de hoogste dichtheden.

De twee problemen zijn niet hetzelfde. Zuid-Azië heeft door zijn grote bevolking vooral een zeer groot tekort in absolute aantallen. In Sub-Saharaans Afrika is de beschikbaarheid van zorgverleners juist uitzonderlijk laag in verhouding tot de bevolking en de zorgbehoefte. Meer zorgpersoneel wereldwijd lost die verschillen niet vanzelf op.

Waarom wijkt dit af van cijfers van de WHO?

Cijfers van de Wereldgezondheidsorganisatie en de GBD-analyse beantwoorden verschillende vragen. Ze gebruiken andere definities, meetjaren, beroepsgroepen en rekenmethoden.

• De WHO rapporteerde eerder een op de zorgbehoefte gebaseerd mondiaal tekort van 20 miljoen zorgverleners in 2013. Dat zou zijn gedaald naar 15 miljoen in 2020 en naar verwachting verder dalen tot 10 miljoen in 2030.
• De GBD-schatting van 34,4 miljoen is niet rechtstreeks vergelijkbaar. Deze berekening is specifiek gekoppeld aan het behalen van een score van 80 op de index voor effectieve universele zorgdekking en gebruikt landen die die drempel halen als referentie.
• Een lager WHO-cijfer spreekt een hoger GBD-cijfer dus niet noodzakelijk tegen. Het kan gaan om een kleiner personeelsbereik, een andere kwaliteits- of dekkingsnorm of een andere tijdshorizon. Zonder de doelstelling en de afbakening van de beroepsgroepen gelijk te trekken, zou een directe vergelijking misleidend zijn.

Meer opleiden is niet genoeg

Extra opleidingen en aanwervingen zijn noodzakelijk, maar lossen het probleem niet alleen op. Als banen onveilig, slecht betaald, onzeker of weinig perspectiefrijk zijn, kunnen nieuwe investeringen leiden tot een hoog personeelsverloop, grotere ongelijkheid binnen landen of internationale braindrain.

Landen hebben daarom langdurige investeringen nodig in opleidingen, docenten, stageplaatsen en een eerlijke spreiding van zorgprofessionals. Meer opleidingsplaatsen alleen volstaan niet.

Ook betere arbeidsvoorwaarden zijn essentieel: een eerlijk salaris, veilige werkomstandigheden, beheersbare werkdruk, sociale bescherming, loopbaanmogelijkheden en beleid dat zorgverleners — vooral in landelijke en achtergestelde gebieden — helpt behouden.

Daarnaast is hervorming vanuit genderperspectief onmisbaar. Het gaat onder meer om gelijk loon voor werk van gelijke waarde, bescherming tegen discriminatie en intimidatie, kinderopvang en flexibele loopbaanmogelijkheden, transparante promotieprocedures en een betekenisvolle vertegenwoordiging van vrouwen in management, beleid en bestuur.

Tot slot moet de planning niet alleen draaien om meer artsen. De samenstelling van het personeelsbestand moet aansluiten op de zorgbehoefte van de bevolking, met meer aandacht voor eerstelijnszorg, verpleegkunde en verloskunde, farmacie, mondzorg, communautaire gezondheidswerkers, goede begeleiding en sterke doorverwijssystemen.

De kern van de paradox is duidelijk: sinds 1990 zijn er wereldwijd ruim 80 miljoen zorgverleners bijgekomen, grotendeels dankzij de arbeid van vrouwen. Toch blijven veel landen ver verwijderd van de personeelscapaciteit die zelfs voor een gematigde universele zorgdekking nodig is, door ongelijke verdeling, onderinvestering, gebrekkige retentie en hardnekkige genderhiërarchieën binnen de sector.