Operation Blue Skies test AI tegen klimaatopwarmende condensstrepen boven de Atlantische Oceaan

Operation Blue Skies is een Britse proef van £5 miljoen en 30 maanden die onderzoekt of vliegtuigen met behulp van weersinformatie en AI hardnekkige condensstrepen kunnen vermijden. Het project wordt omschreven als de eerste door een overheid ondersteunde proef op de schaal van een volledig oceaanluchtruim. De locatie is Shanwick, een belangrijke corridor in het oostelijke deel van de Noord-Atlantische Oceaan. Dat luchtruim is naar schatting verantwoordelijk voor ongeveer 5% van de wereldwijde opwarming door condensstrepen.

Waarom condensstrepen een klimaatprobleem kunnen zijn

Condensstrepen ontstaan wanneer de warme, vochtige uitlaatgassen van een vliegtuig zich mengen met zeer koude lucht op kruishoogte. Daarbij ontstaan ijskristallen die een langgerekte wolk vormen. De meeste strepen verdwijnen snel, maar onder bepaalde omstandigheden blijven ze hangen, spreiden ze zich uit en vormen ze dunne ijzeren wolken.

Die hardnekkige condensstrepen kunnen per saldo voor opwarming zorgen. Vooral 's nachts kunnen ze de uitgaande infrarode warmtestraling van de aarde tegenhouden.

Het gaat hierbij om een effect van vliegtuigverkeer dat losstaat van de CO2-uitstoot. Condensstrepen zijn geen aanwijzing voor het doelbewust verspreiden van chemicaliën in de atmosfeer: voor zogenoemde ‘chemtrails’ bestaat geen geloofwaardig bewijs.

Hoe moet de proef werken?

Operation Blue Skies richt zich vooral op vluchten in winteravonden en -nachten, omdat het vermijden van condensstrepen dan naar verwachting de grootste klimaatwaarde heeft. De modellen gebruiken verschillende informatiebronnen:

• satellietwaarnemingen;
• historische gegevens over vluchten en condensstrepen;
• weersverwachtingen van het Britse Met Office.

Daarmee proberen de onderzoekers gebieden te voorspellen waar de lucht oververzadigd is met ijs. In zulke zogenoemde ice-supersaturated regions is de kans groter dat een condensstreep lang blijft bestaan.

Als een risicogebied wordt voorspeld, kunnen luchtverkeersleiders van NATS geselecteerde vliegtuigen een hoogtewijziging van maximaal ongeveer 2.000 voet aanbieden. Het is dus niet de bedoeling om al het verkeer om te leiden, maar om gericht een klein deel van de vluchten aan te passen.

De belangrijkste afweging: brandstof tegenover klimaatwinst

Een stijging of daling kost mogelijk extra brandstof. Daardoor kan de aanpassing meer CO2-uitstoot veroorzaken. De proef moet daarom niet alleen meten of condensstrepen worden vermeden, maar ook wat de totale klimaatbalans is.

Onderzoekers willen onder meer vaststellen:

• hoeveel extra brandstof de hoogtewijzigingen daadwerkelijk kosten;
• hoeveel condensstrepen daardoor worden voorkomen of verminderd;
• of de modellen de juiste luchtlagen en vluchten aanwijzen;
• hoe vaak de voorspellingen onterecht een risico aangeven of juist een condensstreep missen;
• welke klimaatmaatstaf en tijdsperiode worden gebruikt om de effecten te vergelijken.

Dat laatste is essentieel. Het is nog geen bewijs dat zulke manoeuvres per saldo klimaatwinst opleveren. Juist die vraag vormt de kern van het experiment.

Wie werkt eraan mee?

De Britse steun loopt via het Aerospace Technology Institute-programma van het Department for Transport. In het consortium zitten Google, luchtverkeersdienst NATS, Contrails.org, Imperial College London, de University of Cambridge en het Met Office. Het Met Office werkt daarbij als onderaannemer van Contrails.org.

Google en Contrails.org hebben eerder instrumenten ontwikkeld die door satellieten waargenomen condensstrepen aan individuele vluchten koppelen en voorspellingen over condensstrepen maken. Ook zijn er eerdere demonstraties geweest met vluchtplanning en tijdelijke hoogteaanpassingen.

Het onderscheid van Blue Skies is de schaal en de aansturing: de proef verschuift van experimenten door afzonderlijke luchtvaartmaatschappijen naar luchtverkeersleiding boven een drukke oceaancorridor.

Hoe worden de resultaten gecontroleerd?

Satellietbeelden en vluchtgegevens moeten laten zien of de voorspelde risicogebieden en de gegeven instructies overeenkomen met wat er in de atmosfeer gebeurt. Onderzoekers van de betrokken universiteiten leveren onafhankelijke wetenschappelijke controle.

Het programma zegt dat de methoden en resultaten gepubliceerd zullen worden. Dat is relevant, omdat er nog onzekerheid bestaat over de voorspelling van condensstrepen, de manier waarop hun klimaateffect wordt berekend en de brandstofkosten van uitwijkmanoeuvres.

Als de aanpak werkt, kan de luchtvaart op relatief korte termijn een deel van haar niet-CO2-klimaateffect aanpakken, zonder te wachten op volledige vlootvernieuwing of nieuwe brandstoffen. Het blijft echter een aanvulling en geen vervanging voor CO2-reductie: condensstreepvermijding neemt de uitstoot door brandstofverbruik niet weg en kan niet alle condensstrepen voorkomen.

De spanning tussen Google en het energieverbruik van AI

De betrokkenheid van Google roept ook een bredere vraag op over de energie die AI zelf gebruikt. Google meldde dat het elektriciteitsverbruik van zijn datacenters in 2024 met 27% steeg door de groeiende vraag naar AI. Tegelijkertijd stelde het bedrijf dat de energiegerelateerde uitstoot van die datacenters met 12% daalde door de inkoop van schone energie en efficiëntieverbeteringen.

Een systeem dat condensstrepen voorkomt, zou uiteindelijk een veel groter klimaateffect kunnen hebben dan de elektriciteit die nodig is om de voorspellingen te maken. Maar een transparante, volledige vergelijking over de hele levenscyclus is nog niet publiek aangetoond.

De sterkste toets zou daarom bestaan uit publicatie van de energie en marginale uitstoot van de modelberekeningen, de gemeten veranderingen in brandstofverbruik, de daadwerkelijk verminderde condensstrepen, de gebruikte klimaatmaatstaf en tijdshorizon, en een onafhankelijke beoordeling.

Tot die gegevens beschikbaar zijn, is de mogelijke klimaatwinst van Operation Blue Skies veelbelovend, maar nog onbewezen.