Risico’s van extreme hitte voor ouderen veel groter dan gedacht

Een aan Stanford gelieerde modelstudie, gepubliceerd in The Lancet Planetary Health, suggereert dat het gevaar van extreme hitte voor ouderen aanzienlijk is onderschat. De belangrijkste reden is lichamelijk: hittegrenzen die vooral zijn gebaseerd op gezonde jongvolwassenen houden onvoldoende rekening met het feit dat het lichaam zich op latere leeftijd minder goed kan afkoelen. Zodra leeftijdsspecifieke warmtetolerantie wordt meegenomen, valt de verwachte blootstelling aan herhaalde periodes van hitte die het lichaam niet meer kan compenseren twee tot acht keer hoger uit dan in eerdere schattingen.

De belangrijkste uitkomst

De onderzoekers vergeleken hoeveel hitte verschillende leeftijdsgroepen kunnen verdragen met klimaat- en bevolkingsprognoses tot het jaar 2100. De opvallendste vergelijking: ouderen zouden bij 1,5°C mondiale opwarming een groter hitterisico lopen dan jonge volwassenen bij ongeveer 4°C opwarming.

Bij 1,5°C boven het pre-industriële niveau kan naar schatting 22% van de 60-plussers — ongeveer 290 miljoen mensen — minstens één maand per jaar met onveilige hitte te maken krijgen. Volgens de onderzoekers kan iedere extra graad opwarming ongeveer een miljard extra mensen blootstellen aan minstens 180 uur hitte en luchtvochtigheid waarbij het lichaam zijn warmte niet meer voldoende kwijt kan.

Het gaat om modelberekeningen, niet om een voorspelling dat iedere oudere in een getroffen gebied dezelfde gezondheidsschade zal oplopen. Het risico hangt ook af van luchtvochtigheid, de duur van de hitte, lichamelijke inspanning, hydratatie, gezondheid, toegang tot beschutting en koeling en andere lokale en persoonlijke omstandigheden.

Waarom hitte voor ouderen gevaarlijker is

Het lichaam voert warmte normaal gesproken af door onder meer te zweten en meer bloed naar de huid te sturen. Met het ouder worden kan de warmtetolerantie afnemen. Ouderen kunnen bovendien kwetsbaarder zijn doordat hun hart- en vaatstelsel minder goed reageert, de zweetreactie afneemt en bestaande hart-, long- of nierproblemen langdurige hitte gevaarlijker maken.

Veel eerdere wereldwijde hitteonderzoeken gebruikten drempelwaarden die waren gemeten bij gezonde jongvolwassenen, of werkten met brede omgevingsgrenzen. Daarmee verdwijnen verschillen tussen leeftijdsgroepen uit beeld. Ook kan een combinatie van hoge temperatuur en hoge luchtvochtigheid minder bedreigend lijken dan ze in werkelijkheid is voor mensen van wie het koelingsvermogen al verminderd is.

Wat betekent ‘hitte die niet te compenseren is’?

Van oncompenseerbare hittestress is sprake wanneer het lichaam warmte minder snel kan afvoeren dan het die opneemt. Zweten en andere afkoelingsmechanismen zijn dan niet meer voldoende, waardoor de kerntemperatuur blijft stijgen. Bij omstandigheden die net boven iemands warmtetolerantiegrens liggen, kan de lichaamstemperatuur volgens de aangeleverde studie-informatie in ongeveer drie tot tien uur een niveau bereiken dat bij een hitteberoerte past.

Het gevaar zit dus niet alleen in de temperatuur op de thermometer. Een relatief lagere luchttemperatuur kan alsnog riskant zijn als de luchtvochtigheid zo hoog is dat zweet niet kan verdampen. Omgekeerd kan dezelfde temperatuur verschillende risico’s opleveren, afhankelijk van vochtigheid, wind, kleding, activiteit, hydratatie, leeftijd en gezondheid.

Hoe de risico’s tot 2100 zijn berekend

De analyse combineerde in laboratoria geteste warmtegrenzen voor jongere, middelbare en oudere volwassenen met verwachte klimaatcondities en bevolkingsverdelingen. De onderliggende experimenten onderscheidden jongvolwassenen van 15 tot 39 jaar, volwassenen van 40 tot 59 jaar en ouderen van 60 jaar en ouder.

De onderzoekers gebruikten experimenten op basis van de zogenoemde natteboltemperatuur — een maat waarin temperatuur en luchtvochtigheid samenkomen — om te bepalen wanneer de omgeving het vermogen van het lichaam om de temperatuur te reguleren overschrijdt. Vervolgens brachten ze de blootstelling in kaart voor opwarmingsscenario’s van ongeveer 1 tot 4°C boven het pre-industriële niveau, gecombineerd met bevolkingsprognoses tot 2100.

Deze methode wijkt af van het gebruik van één universele hittegrens voor de hele bevolking. Ze moet niet alleen laten zien waar hitte gevaarlijk wordt, maar ook hoe de belasting verandert naarmate de bevolking vergrijst en de opwarming toeneemt.

Zuid-Azië en de Golf als belangrijke hotspots

Bij 3°C opwarming zouden India, China, Pakistan en Bangladesh samen ongeveer 1,5 miljard mensen kunnen tellen die herhaaldelijk worden blootgesteld aan oncompenseerbare hitte — bijna driekwart van het verwachte wereldwijde totaal.

In sommige landen kan het aandeel van de bevolking dat risico loopt bijzonder groot zijn. Volgens de berichtgeving over de studie kan de blootstelling in Bahrein en Qatar de volledige bevolking omvatten. In de Verenigde Arabische Emiraten kan het aandeel oplopen tot bijna 95%. In Pakistan zouden bijna 295 miljoen mensen — meer dan 80% van de bevolking — kunnen worden getroffen.

In Bangladesh, Cambodja en verschillende Golfstaten zouden onder bepaalde scenario’s alle oudere inwoners aan deze omstandigheden kunnen worden blootgesteld. Bij meer dan 3°C opwarming kunnen ouderen in de zwaarst getroffen gebieden maanden achtereen zowel overdag als ’s nachts met gevaarlijke hitte te maken krijgen. Daardoor blijft er weinig tijd over voor het lichaam om te herstellen.

Mogelijke gevolgen voor verplaatsing en migratie

De verwachte blootstelling concentreert zich in veel tropische en subtropische gebieden waar armoede, beperkte elektriciteitsinfrastructuur, gebrekkige toegang tot airconditioning en andere aanpassingsbarrières het moeilijker kunnen maken om kwetsbare inwoners te beschermen. De onderzoekers waarschuwen dat deze combinatie kan bijdragen aan binnenlandse verplaatsing en in sommige omstandigheden aan grensoverschrijdende klimaatmigratie.

Dat is een mogelijke consequentie van het risico, geen becijferde migratieprognose. De aangeleverde informatie noemt de mogelijkheid van verplaatsing, maar geeft geen exact aantal toekomstige migranten dat aan deze hitteblootstelling kan worden toegeschreven.

Wat is nodig om ouderen te beschermen?

De meest directe manier om de verwachte blootstelling te beperken is verdere opwarming tegengaan met snelle emissiereducties. De schattingen nemen bij iedere extra graad sterk toe; klimaatbeleid bepaalt daarmee mede hoe groot de opgave voor aanpassing wordt.

Daarnaast zijn hitteactieplannen nodig die rekening houden met leeftijdsspecifieke risico’s. Mogelijke maatregelen zijn:

• waarschuwingssystemen voor gevaarlijke combinaties van hitte en luchtvochtigheid;
• noodplannen waarbij alleenstaande en geïsoleerde ouderen actief worden gecontroleerd;
• voorbereiding van zorg- en gezondheidssystemen op hittegerelateerde aandoeningen en complicaties van chronische ziekten;
• betrouwbare elektriciteit en eerlijke toegang tot koeling;
• koele opvanglocaties, schaduw rond gebouwen, isolatie en meer bomen in steden;
• ondersteuning bij voldoende drinken en duidelijke publieksinformatie tijdens langdurige hitte.

Airconditioning kan, waar die beschikbaar en betaalbaar is, een belangrijke beschermingsmaatregel zijn. Het is echter geen volledige oplossing. De aangeleverde informatie toont niet aan dat airconditioning alleen langdurige, zeer vochtige hitte veilig kan opvangen — zeker niet op plaatsen waar elektriciteit onbetrouwbaar is of koeling voor veel mensen onbereikbaar blijft.

Wat de studie wel en niet aantoont

De resultaten onderstrepen het belang van klimaat- en gezondheidsbeleid dat rekening houdt met leeftijd. Ze moeten wel worden gelezen als schattingen van blootstelling uit klimaatmodellen, niet als individuele medische voorspellingen. De analyse richt zich op combinaties van hitte en luchtvochtigheid die experimenteel bepaalde warmtetolerantiegrenzen overschrijden. Ze gaat dus niet over iedere hittegolf of over ieder afzonderlijk hittegerelateerd sterfgeval.

De studie biedt bovendien geen specifieke analyse van Europa. Steeds zwaardere Europese hittegolven maken het onderwerp relevant voor Europese gezondheidsstelsels, maar de aangeleverde berichtgeving over het onderzoek richt zich vooral op wereldwijde blootstelling, met nadruk op Zuid-Azië, China en de Golfregio.

De kernboodschap is duidelijk: een wereldwijde hittekaart die uitsluitend uitgaat van gezonde jongvolwassenen kan het gevaar voor een vergrijzende bevolking onderschatten. Voorbereiding op toekomstige hitte vraagt daarom zowel om sneller terugdringen van de uitstoot als om lokale beschermingsmaatregelen die rekening houden met de veranderende manier waarop het lichaam zich op oudere leeftijd afkoelt.