Waarom Noord-Korea de oefeningen bleef veroordelen, ondanks Trumps bevel tot afschaling

Noord-Korea’s veroordeling van de militaire oefening Ulchi Freedom Shield op 19 augustus moet vooral worden gezien als onderdeel van een bredere strategie. De kritiek zou waarschijnlijk niet automatisch verdwijnen doordat de Verenigde Staten minder nadrukkelijk aan de oefening deelnemen. Tijdens het partijcongres in februari combineerde Kim Jong-un dreigementen aan het adres van Zuid-Korea met plannen om de Noord-Koreaanse kernwapens en raketten verder uit te bouwen. Tegelijk liet hij voorwaardelijk ruimte voor betere betrekkingen met Washington.

Die combinatie verklaart waarom Pyongyang de oefeningen bleef aanvallen nadat president Donald Trump het Pentagon opdracht had gegeven de Amerikaanse deelname aanzienlijk te beperken.

Het partijcongres legde de basis

Tijdens het negende congres van de Arbeiderspartij van Korea, dat van 19 tot en met 25 februari plaatsvond, sprak Kim in steeds vijandiger bewoordingen over Zuid-Korea. Hij zei dat Noord-Korea zijn buurland ‘volledig zou kunnen vernietigen’ als de veiligheid van het Noorden in gevaar kwam. Ook wees hij een betekenisvolle dialoog met Seoul af. Voor gesprekken met Washington liet hij wel ruimte, maar alleen als de Verenigde Staten volgens Pyongyang hun vijandige beleid opgeven en de nucleaire status van Noord-Korea accepteren.

Het congres plaatste bovendien de verdere ontwikkeling van kernwapens en conventionele militaire capaciteiten centraal in de volgende strategische fase. Kim zei dat Noord-Korea zijn nucleaire macht zou uitbreiden en versterken en zijn status als kernwapenstaat actief zou benutten.

Daarmee past de verklaring van augustus in een bekend patroon: geallieerde militaire activiteiten worden voorgesteld als bewijs van een externe dreiging, waarna verdere wapenontwikkeling als zelfverdediging wordt gerechtvaardigd.

Waarom Trumps bevel de kritiek niet beëindigde

Trump maakte op 16 augustus bekend dat de Verenigde Staten hun deelname aan de jaarlijkse oefeningen met Zuid-Korea aanzienlijk zouden verminderen. Hij verwees naar de kosten en naar het feit dat Seoul niet wilde deelnemen aan Amerikaanse operaties tegen Iran.

Het besluit kwam te laat om de oefening volledig af te gelasten. Ulchi Freedom Shield begon op 17 augustus; daarna werd verwacht dat delen van het programma zouden worden ingekort of uitgesteld.

In de Noord-Koreaanse verklaring van 19 augustus werd Trumps besluit niet genoemd. De staatsmedia omschreven de oefening in plaats daarvan als een militaire bedreiging en verklaarden dat Pyongyang zijn recht op zelfverdediging zou blijven uitoefenen, onder meer met ‘geavanceerde nieuwe macht’.

Dat stilzwijgen bewijst op zichzelf geen verborgen motief. Het past echter wel bij de bredere communicatie van Pyongyang. Door de Amerikaanse afschaling niet te erkennen, hoefde Noord-Korea noch een Amerikaanse concessie, noch Trumps bewering dat zijn persoonlijke toenadering tot Kim resultaat had, te bevestigen.

Zo kon de aandacht blijven liggen op het bestaan van de Amerikaans-Zuid-Koreaanse alliantie. Noord-Korea kon zijn verdere wapenontwikkeling blijven presenteren als noodzakelijk, ongeacht hoe groot de oefening uiteindelijk zou worden.

Geen onderhandelde stap naar vertrouwen

Ook de reden voor de Amerikaanse afschaling is van belang. Trump presenteerde de beslissing als een kwestie van kosten en als reactie op een meningsverschil met Seoul over de Amerikaanse operaties tegen Iran. Het besluit werd niet publiekelijk omschreven als een wederzijdse, met Noord-Korea onderhandelde vertrouwensmaatregel.

Dat beperkt wat de stap aantoont. De vermindering kan onzekerheid veroorzaken over de militaire paraatheid en de coördinatie tussen de bondgenoten, maar vormt op zichzelf geen bewijs van een blijvende wijziging in het Amerikaanse afschrikkingsbeleid of van een gezamenlijk onderhandelingsproces tussen Washington en Pyongyang. Analisten en nieuwsmedia waarschuwden bovendien dat de maatregel Kim kan bevoordelen zonder dat Noord-Korea daar een vergelijkbare concessie tegenover stelt.

Politiek biedt de situatie Pyongyang wel een bruikbaar verhaal: Washington en Seoul lijken verdeeld, terwijl Noord-Korea kan volhouden dat militaire druk het kernprobleem blijft.

Seoul kiest voor ‘vrede eerst’

Zuid-Korea probeert intussen de beperkingen van het eerdere beleid op te vangen. Seoul verschuift van ‘denuclearisatie eerst’ naar een strategie van ‘vrede eerst’. Daarbij krijgt een eerste bevriezing van het Noord-Koreaanse kernprogramma prioriteit, in ruil voor wederzijdse maatregelen. Het uiteindelijke doel — een kernwapenvrij Koreaans Schiereiland — blijft volgens de regering overeind.

Dat is geen erkenning van een permanent nucleair Noord-Korea. Het is een poging om de risico’s onder de huidige omstandigheden te beheersen. Een bevriezing zou de verdere groei van het arsenaal kunnen afremmen en ruimte kunnen creëren voor gesprekken over wapenbeheersing of vrede. Daarvoor zijn echter verificatie, wederzijdse concessies en een onderhandelingspartner nodig die bereid is beperkingen te accepteren.

Kim’s positie uit februari wijst vooralsnog in de tegenovergestelde richting. Zijn regering presenteert de nucleaire status van Noord-Korea als een gegeven dat Washington eerst moet respecteren, niet als een bezit dat aan het begin van onderhandelingen moet worden opgegeven.

Kim onderhandelt vanuit een sterkere positie

Sinds het mislukken van de onderhandelingen tussen Trump en Kim in 2019 heeft Noord-Korea pogingen van de Verenigde Staten en Zuid-Korea om de dialoog te hervatten grotendeels genegeerd. Volgens de Congressional Research Service kunnen de groeiende militaire en nucleaire capaciteiten van Noord-Korea, de uitgebreidere samenwerking met Rusland en de verbeterde betrekkingen met China Pyongyang meer vertrouwen geven tegenover de Verenigde Staten en hun bondgenoten.

Ook de relatie met Rusland is verdiept. Kim en de Russische president Vladimir Poetin hebben hun samenwerking opnieuw bevestigd. Berichtgeving wijst daarnaast op nauwere militaire banden en op de mogelijke ervaring die Noord-Koreaanse militairen door die samenwerking kunnen opdoen.

Daardoor is Kim minder afhankelijk van de verlichting van sancties die eerder een belangrijk onderdeel van een diplomatiek akkoord vormde. Vanuit Pyongyang bezien kan een onderhandeling over wapenbeheersing — waarbij de verdere groei wordt beperkt maar het bestaande arsenaal impliciet wordt geaccepteerd — aantrekkelijker zijn dan een onmiddellijke, volledige ontmanteling.

Wat betekent dit voor een mogelijke top tussen Trump en Kim?

Trump zei dat Kim op zijn toenadering had gereageerd, maar gaf geen details over de inhoud van die reactie of over een mogelijke onderhandelingsagenda. De beperkingen op de oefening kunnen een opening creëren, maar lossen het fundamentele meningsverschil niet op.

Washington en Seoul zouden moeten bepalen of zij een tussentijdse bevriezing met wederzijdse concessies kunnen steunen, terwijl denuclearisatie het langetermijndoel blijft. Pyongyang zou op zijn beurt controleerbare beperkingen moeten accepteren in plaats van erkenning als kernwapenstaat te eisen zonder wezenlijke voorwaarden. De terughoudendheid van Noord-Korea om sinds 2019 opnieuw te onderhandelen maakt de uitkomst onzeker.

De belangrijkste les van deze episode gaat daarom minder over een op handen zijnde diplomatieke doorbraak dan over asymmetrische onderhandelingen. Washington en Seoul zoeken naar manieren om de spanning te verlagen. Pyongyang houdt de confrontatie met Seoul in stand, laat een voorwaardelijk kanaal naar Washington open en onderhandelt vanuit een militair sterkere positie dan tijdens het eerdere Trump-Kim-proces.