Marokko voorkomt tweede massale oversteek naar Ceuta na grenscrisis in juli

Marokko heeft op 15 augustus een gevreesde tweede massale oversteek naar Ceuta voorkomen. In en rond Fnideq — in het Spaans Castillejos genoemd — hielden de autoriteiten minstens 111 mensen aan. Het ging om 109 mensen uit landen ten zuiden van de Sahara en twee Marokkaanse staatsburgers.

De onmiddellijke oversteek werd daarmee gestopt, maar de cijfers over de operatie lopen uiteen. De Marokkaanse staatszender meldde later dat bij acties over land en zee 294 migranten uit landen ten zuiden van de Sahara waren gearresteerd. Daarnaast werden 61 Marokkanen aangehouden die ervan werden verdacht pogingen tot migratie te hebben gefaciliteerd. Dat hogere aantal moet niet automatisch worden gezien als een herzien totaal voor dezelfde groep bij Fnideq: de meldingen kunnen betrekking hebben op andere locaties, methoden of verslagperiodes.

Wat gebeurde er op 15 augustus?

Aan beide kanten van de grens werd de beveiliging vooraf opgevoerd. Marokko zette honderden veiligheidsmedewerkers in, ondersteund door militairen, rond Fnideq en op de toegangswegen naar Ceuta. Spanje verhoogde de patrouilles in de enclave en stuurde extra politieagenten en leden van de Guardia Civil vanuit het Spaanse vasteland.

Volgens berichtgeving verzamelden groepen zich in de heuvels bij de grens en probeerden zij richting Ceuta te trekken. De politie gebruikte traangas om sommige groepen uiteen te drijven, aldus berichten die door internationale media werden aangehaald.

De autoriteiten hielden ook sociale media in de gaten. Marokko zei meerdere mensen te hebben gearresteerd die ervan werden verdacht massale irreguliere overtochten naar Ceuta en Melilla aan te moedigen, nadat anonieme berichten online waren verspreid. Die arrestaties staan los van de 111 mensen die werden aangehouden terwijl zij de grens probeerden te bereiken of over te steken. De beschikbare berichtgeving maakt niet duidelijk hoeveel van die 111 — als dat al het geval was — ervan werden beschuldigd de online campagne te hebben georganiseerd.

De bronnen bevestigen een zware Marokkaanse en Spaanse veiligheidspresentie, met inbegrip van militair personeel. Ze leveren echter geen onafhankelijke bevestiging van een precieze operationele rol voor drones of helikopters. Daarover kunnen daarom geen stellige conclusies worden getrokken.

Waarom volgde de operatie op de crisis van juli?

De hardere aanpak kwam ongeveer twee weken na een uitzonderlijk grote en dodelijke grenscrisis. De Spaanse minister van Binnenlandse Zaken zei dat op 30 en 31 juli ongeveer 72.000 mensen Ceuta waren binnengekomen. Andere berichten spraken van ongeveer 60.000 tot 80.000 mensen. Die verschillen weerspiegelen uiteenlopende schattingen en meetmomenten.

Ook het dodental staat ter discussie. Spaanse officiële cijfers die begin augustus werden aangehaald, kwamen uit op 75 doden aan Spaanse zijde en 11 in Marokko. Humanitaire organisaties schatten het totale aantal later op meer dan 140. Dat hogere cijfer is niet volledig verenigd met de eerdere officiële tellingen.

Veel mensen staken de grens over via zee of te voet, in een beweging die de opvangcapaciteit van Ceuta volledig onder druk zette. Na de toestroom zouden meer dan 1.000 alleenstaande minderjarigen in de enclave zijn achtergebleven. Dat zorgde voor extra druk op opvanglocaties en lokale voorzieningen.

Hoeveel mensen bleven achter in Ceuta?

Het antwoord hing af van de datum en van de instantie die de schatting maakte:

• Spanje zei dat ongeveer 70.000 van de circa 72.000 aangekomen mensen naar Marokko waren teruggekeerd. Dat zou op dat moment betekenen dat ongeveer 2.000 mensen waren achtergebleven.
• Juan Jesús Vivas, de voorzitter en burgemeester van Ceuta, schatte dat 3.000 tot 5.000 mensen nog in de enclave waren, onder wie veel minderjarigen.

Deze cijfers mogen niet als één definitieve telling worden gepresenteerd. Ze zijn op verschillende momenten en met verschillende methoden opgesteld. Latere berichten bevatten bovendien hogere lokale schattingen. Dat onderstreept de onzekerheid die ontstond doordat opvangcentra werden overspoeld en het moeilijk was om mensen die waren overgestoken of teruggekeerd te registreren.

Gevolgen voor de relatie tussen Spanje en Marokko

De toestroom van juli groeide snel uit tot een diplomatieke crisis. Spaanse en Ceutaanse autoriteiten beschuldigden Marokko ervan de massale beweging op zijn minst te hebben toegestaan — en volgens sommige verklaringen zelfs te hebben aangemoedigd. Zij zagen de gebeurtenissen als drukmiddel tegen Spanje en als een aantasting van de Spaanse territoriale integriteit.

De medewerking van Marokko bij het voorkomen van de poging op 15 augustus verkleinde het onmiddellijke risico op een nieuwe massale binnenkomst. Het wantrouwen dat door de gebeurtenissen in juli was ontstaan, nam daarmee echter niet weg. De crisis maakte opnieuw duidelijk hoe afhankelijk de beveiliging van de buitengrens van Ceuta is van samenwerking met de Marokkaanse autoriteiten aan de andere kant.

Waarom Italië opnieuw controles invoerde met Spanje

De gevolgen bleven niet beperkt tot de grens rond Ceuta. Italië voerde tijdelijk opnieuw controles in voor sommige reizigers die vanuit Spanje aankwamen. Rome verwees daarbij naar de vrees dat mensen die Ceuta waren binnengekomen via het Schengengebied verder zouden kunnen reizen. Omdat Italië en Spanje geen landgrens delen, betroffen de maatregelen in de praktijk vooral lucht- en zeeverkeer.

Spanje voerde later voor één maand vergelijkbare controles in op reizigers die per vliegtuig of per boot vanuit Italië aankwamen. Het conflict liet een bredere spanning binnen Schengen zien: een crisis aan de buitengrens van de Europese Unie kan ertoe leiden dat andere lidstaten tijdelijk controles aan binnengrenzen herstellen.

Europese reactie

Zeventien? Nee: 22 EU-lidstaten riepen op tot een gecoördineerde Europese reactie en een betere bescherming van de buitengrenzen. Ook voorzitter Ursula von der Leyen van de Europese Commissie pleitte voor eensgezind optreden op het gebied van grensveiligheid.

De Europese Commissie stuurde migratie-experts naar Ceuta om de omstandigheden ter plaatse te beoordelen en na te gaan hoe de EU de Spaanse autoriteiten kon ondersteunen. De missie was bedoeld als beoordeling van de directe behoeften en mogelijke hulp, niet als definitieve oplossing voor het politieke conflict tussen Spanje en Marokko.

Wat de operatie wel en niet veranderde

De operatie van 15 augustus slaagde erin de gevreesde herhaling van de massale oversteek te voorkomen. Het duidelijkst bevestigde resultaat was dat minstens 111 mensen bij Fnideq werden aangehouden, tegen de achtergrond van een veel grotere veiligheidsinzet en een online campagne die tot een nieuwe poging had opgeroepen.

De onderliggende crisis is daarmee niet opgelost. Het aantal mensen dat nog in Ceuta verblijft, blijft omstreden, net als het dodental van de gebeurtenissen in juli. Tegelijk blijven de gevolgen voelbaar voor de relatie tussen Spanje en Marokko, het Europese migratiebeleid en het vrije verkeer binnen Schengen.