De strijd om UNRWA-gebouwen in Shuafat draait om meer dan eigendom

Het conflict in Shuafat, een Palestijns vluchtelingenkamp in Oost-Jeruzalem, gaat tegelijk over eigendom, de juridische status van UNRWA en de vraag wie onderwijs, gezondheidszorg en maatschappelijke ondersteuning moet leveren.

UNRWA zegt dat medewerkers van de gemeente Jeruzalem, begeleid door Israëlische veiligheidstroepen, zonder toestemming de faciliteiten van de organisatie zijn binnengegaan en gebouwen overnemen die volgens de VN-organisatie nog steeds VN-terreinen zijn. De gemeente Jeruzalem spreekt dat tegen. Volgens de gemeente zijn de panden privébezit en gebruikte UNRWA ze zonder de vereiste toestemming of huurovereenkomst. In de beschikbare berichtgeving zijn geen publiek gecontroleerde eigendomsdocumenten, huurvoorwaarden of definitieve rechterlijke uitspraak gevonden die een van beide lezingen bevestigen.

Wat beweren de twee partijen?

UNRWA: ongeoorloofde toegang tot VN-faciliteiten

UNRWA zegt dat het gaat om een scholencomplex, een gezondheidscentrum en een kantoor voor gemeenschapsdiensten. De organisatie beschouwt deze gebouwen als UNRWA-faciliteiten en stelt dat gemeentelijke medewerkers er zonder toestemming zijn binnengegaan, samen met Israëlische veiligheidstroepen. Vanuit dat perspectief is dit geen gewone verhuurkwestie tussen een eigenaar en huurder, maar een inmenging in terreinen die volgens UNRWA worden beschermd door de voorrechten en immuniteiten van de Verenigde Naties.

De gevolgen zijn volgens UNRWA ook direct operationeel. Shuafat was een van de belangrijkste locaties van de organisatie in Oost-Jeruzalem. Volgens het kampoverzicht van UNRWA omvatten de belangrijkste voorzieningen drie scholen en één gezondheidscentrum. Die scholen bedienden samen ongeveer 1.500 leerlingen.

Gemeente Jeruzalem: privébezit zonder geldige toestemming

De gemeente Jeruzalem ontkent dat de gebouwen eigendom van UNRWA zijn. Volgens de gemeentelijke lezing gaat het om privébezit dat de organisatie zonder de juiste toestemming en bijbehorende afspraken gebruikte, waaronder huur. De gemeentelijke actie zou dan niet neerkomen op de inbeslagname van VN-terreinen, maar op optreden tegen het gebruik van privé-eigendom zonder geldige toestemming.

Een belangrijk punt blijft onduidelijk: de openbare berichtgeving maakt niet precies duidelijk wie juridisch eigenaar is, welke huurverplichtingen golden, of er sprake was van een huurachterstand en op welke wettelijke bevoegdheid de toegang tot de gebouwen was gebaseerd. Die onderdelen moeten daarom als betwiste beweringen worden behandeld, niet als vaststaande feiten.

Ook de vervangende dienstverlening staat ter discussie

Het conflict gaat bovendien over wat er gebeurt met de diensten die UNRWA eerder leverde. Volgens de organisatie bedreigen de sluitingen en toegangen het onderwijs voor vluchtelingen, de eerstelijnszorg en de ondersteuning van de gemeenschap. Het Israëlische beleid gaat juist uit van vervanging van UNRWA-diensten door Israëlische overheidsinstanties en andere organisaties.

Dat lost het praktische probleem niet automatisch op. Een vervangende school of kliniek moet beschikbaar, bereikbaar en doorlopend toegankelijk zijn voor de mensen die afhankelijk waren van de oorspronkelijke voorzieningen.

Shuafat als onderdeel van Israëls bredere beleid tegen UNRWA

Het Israëlische parlement, de Knesset, nam in oktober 2024 wetgeving aan die de activiteiten van UNRWA moest beëindigen in gebieden die Israël als onderdeel van zijn soevereiniteit beschouwt, waaronder Oost-Jeruzalem. Ook werd het officiële contact tussen Israëlische overheidsinstanties en de organisatie beperkt. Een wijziging van 29 december 2025 verduidelijkte en breidde die beperkingen uit.

De maatregelen gingen verder dan een verbod op formele activiteiten. Volgens een juridische analyse van het gewijzigde kader werden ook de voorrechten en immuniteiten van UNRWA binnen het Israëlische recht geraakt en kwamen er mechanismen om essentiële nutsvoorzieningen, zoals water en elektriciteit, af te sluiten. Volgens berichtgeving op basis van UNRWA’s relaas werden de water- en elektriciteitsvoorzieningen van aan UNRWA gelieerde locaties in Shuafat op 27 en 28 januari 2026 afgesloten. Het ging onder meer om scholen, een gezondheidscentrum en andere dienstverleningspunten.

De opvallendste escalatie vond plaats bij het voormalige hoofdkantoor van UNRWA in Sheikh Jarrah. Israëlische autoriteiten namen de controle over het terrein over en sloopten er op 20 januari 2026 gebouwen. VN-functionarissen en een groep buitenlandse regeringen veroordeelden die actie. Israël stelde daartegenover dat de beperkingen tegen UNRWA de ingreep rechtvaardigden.

In mei 2026 keurde het Israëlische kabinet plannen goed voor een defensiecomplex op het voormalige hoofdkantoorterrein. Het aangekondigde project zou een militair museum, een rekruteringscentrum en een kantoor van het ministerie van Defensie omvatten.

De gebeurtenissen in Shuafat staan daarmee niet op zichzelf. Sluitingsbevelen, beperkingen op water en elektriciteit, de overname van terreinen en plannen voor een nieuwe bestemming hebben niet alleen de bewegingsruimte van UNRWA beperkt, maar ook de fysieke locaties aangetast van waaruit de organisatie haar diensten leverde.

De humanitaire gevolgen

De inzet reikt verder dan de vraag wie juridisch eigenaar is van de gebouwen. De sluiting van UNRWA-scholen in Oost-Jeruzalem heeft het onderwijs van Palestijnse vluchtelingenkinderen verstoord. In april 2025 meldde UNRWA dat medewerkers van de gemeente Jeruzalem, begeleid door Israëlische veiligheidstroepen, zes UNRWA-scholen in Oost-Jeruzalem waren binnengegaan. Zij kregen sluitingsbevelen die 30 dagen later van kracht zouden worden.

De drie UNRWA-scholen in Shuafat werden volgens het kampoverzicht door ongeveer 1.500 leerlingen bezocht. Het precieze aantal leerlingen dat door een bepaald sluitingsbevel wordt geraakt, hangt af van de timing en reikwijdte ervan.

Ook de gezondheidszorg kwam onder druk te staan. De secretaris-generaal van de VN veroordeelde de Israëlische toegang tot en tijdelijke sluiting van het UNRWA-gezondheidscentrum in Jeruzalem op 12 januari 2026. Volgens de VN behandelde het centrum dagelijks honderden Palestijnse vluchtelingen en was het voor veel patiënten hun enige toegang tot eerstelijnszorg.

Deze verstoringen vallen samen met een bredere toegangscrisis op de Westelijke Jordaanoever. Volgens de Verenigde Naties wordt humanitair werk vertraagd en beperkt door een netwerk van meer dan 900 fysieke obstakels, waaronder controleposten, poorten en wegblokkades. Gegevens van OCHA, aangehaald door Al Jazeera, registreerden tussen 1 januari 2025 en 30 juni 2026 3.033 aanvallen door Israëlische kolonisten.

Het effect stapelt zich op: kinderen missen onderwijs, patiënten verliezen vertrouwde lokale zorg en hulporganisaties moeten hulp bieden in een omgeving waarin verplaatsingen steeds moeilijker worden. Daarom draait het geschil in Shuafat niet alleen om de controle over enkele gebouwen. Wie de gebouwen beheert, bepaalt ook of essentiële diensten beschikbaar blijven en wie verantwoordelijk is voor een geloofwaardige vervanging.