Iran gebruikte de pauze van juni om zich op een langere confrontatie voor te bereiden

De overeenkomst tussen de Verenigde Staten en Iran in juni was geen stabiele overgang van oorlog naar vrede. Het ging om een beperkte interimregeling waarvan de vage formuleringen de moeilijkste kwesties — het Iraanse nucleaire programma, sanct versoepeling en de controle over de Straat van Hormuz — naar een volgende onderhandelingsfase doorschoven.

De beschikbare informatie ondersteunt een voorzichtige conclusie: Iran gebruikte de periode van het staakt-het-vuren voor politieke en militaire consolidatie, terwijl het tegelijk diplomatieke contacten onderhield. De bronnen bewijzen niet dat elke regionale aanval onderdeel was van één centraal, heimelijk masterplan.

De overeenkomst van juni bracht een pauze, geen oplossing

Het memorandum van Islamabad, dat op 17 juni werd ondertekend, verklaarde de oorlog beëindigd en voorzag in een periode van 60 dagen voor verdere onderhandelingen. Ook werd gesproken over het opnieuw openen van de Straat van Hormuz en het opheffen van de Amerikaanse blokkade van Iraanse havens.

De precieze uitvoering bleef echter op belangrijke punten onduidelijk. Bovendien werden grote geschilpunten doorgeschoven naar een latere onderhandelingsronde. Daardoor konden Washington en Teheran dezelfde afspraak heel verschillend uitleggen. Amerikaanse functionarissen presenteerden het staakt-het-vuren en de afspraken over scheepvaart als stappen richting de-escalatie. Iran bleef ze beschouwen als voorwaardelijke toezeggingen die samenhingen met bredere Amerikaanse concessies.

Teheran herschikte de veiligheidsstructuur

Het duidelijkste openbare bewijs van de reorganisatie kwam in augustus. Op 9 augustus benoemde opperste leider Mojtaba Khamenei Mohsen Rezaei tot secretaris van de Hoge Nationale Veiligheidsraad en tot zijn vertegenwoordiger in dat orgaan. Rezaei, een voormalige commandant van de Revolutionaire Garde (IRGC), verving Mohammad Baqer Zolqadr in een raad die het veiligheids- en buitenlands beleid coördineert.

Een dag later benoemde Khamenei zes hoge commandanten binnen de reguliere strijdkrachten, de IRGC en de Basij. Generaal-majoor Ali Abdollahi werd stafchef van de strijdkrachten. Ahmad Vahidi werd bevestigd als opperbevelhebber van de IRGC.

De militaire leiding kreeg bovendien opdracht om de integratie van de generale staf met het Khatam al-Anbiya-hoofdkwartier af te ronden. Dat is het belangrijkste gezamenlijke operationele commando van Iran. Volgens het Institute for the Study of War weerspiegelde de reorganisatie lessen uit de conflicten van 2025 en 2026.

Deze stappen wijzen op een wederopbouw van de commandostructuur in oorlogstijd. Ze kunnen ook de macht van Mojtaba Khamenei verder hebben geconsolideerd. Maar de bewering dat de reorganisatie in het geheim en volgens één volledig gecoördineerd plan plaatsvond, gaat verder dan het openbare bewijs toelaat.

De benoemingen wezen op volhouden, niet op demobiliseren

Met de nieuwe leiding kwamen ervaren IRGC-commandanten en andere oorlogsveteranen op sleutelposities terecht. Analisten omschreven de nieuwe structuur als een combinatie van binnenlandse controle, militaire afschrikking, offensieve opties en druk rond Hormuz.

Iraanse functionarissen en aan de staat gelieerde commentatoren begonnen daarnaast te spreken over een verschuiving naar een “offensieve doctrine”, met de mogelijkheid om ook buiten de Iraanse grenzen op te treden. Die retoriek toont aan dat Teheran een hardere koers verkondigde, maar bewijst niet dat een specifieke toekomstige operatie al was gepland.

De bredere boodschap was desondanks duidelijk: Iran bouwde zijn weerbaarheid en onderhandelingsmacht opnieuw op, in plaats van zijn oorlogsapparaat af te breken in de verwachting van een snelle politieke regeling.

Regionale aanvallen hielden het staakt-het-vuren onder druk

De pauze werd herhaaldelijk door militair geweld ondermijnd. In juli zei Iran Amerikaanse militaire infrastructuur in Koeweit, Qatar en Bahrein te hebben aangevallen na Amerikaanse aanvallen op Iraanse doelen. Daarmee werd het staakt-het-vuren verder uitgehold.

In augustus meldden de Verenigde Staten en de met Iran verbonden Houthi’s afzonderlijk nieuwe aanvallen op de scheepvaart, juist toen de onderhandelingen opnieuw vastliepen. De beschikbare berichtgeving plaatst die aanvallen in de bredere drukcampagne, maar toont niet aan dat Teheran persoonlijk opdracht gaf voor elk afzonderlijk incident.

Dat onderscheid is belangrijk. Iran gebruikte aantoonbaar regionale militaire en maritieme druk als hefboom, maar de openbare informatie is onvoldoende om alle acties van gelieerde groepen rechtstreeks aan Iraanse coördinatie toe te schrijven.

Hormuz werd zowel militair wapen als onderhandelingsmiddel

De Straat van Hormuz vormde het centrale twistpunt. Washington eiste dat Iran publiekelijk zou toezeggen geen schepen meer aan te vallen, alle vaarroutes open te houden en geen doorvaarttol te heffen. Iran weigerde de controle over de waterweg uit handen te geven.

In augustus verklaarden Iraanse functionarissen dat de zeestraat gesloten zou blijven zolang Washington niet instemde met voorwaarden zoals het vrijgeven van bevroren Iraanse tegoeden en het beëindigen van regionale conflicten. Teheran zei ook dat het niet wilde praten over een verlenging van het staakt-het-vuren zolang de Verenigde Staten niet terugkeerden naar de interimovereenkomst en geen tijdschema voor hun verplichtingen vastlegden.

Daardoor werd toegang tot de scheepvaartroute meer dan alleen een bepaling uit het staakt-het-vuren. Voor Washington was het heropenen van Hormuz een praktische vertrouwensmaatregel. Voor Teheran was het een machtsmiddel dat kon worden ingeruild voor economische en politieke concessies.

Waarom Washington en Teheran de pauze anders zagen

Washington leek het memorandum te beschouwen als een brug naar een bredere regeling: stop de aanvallen, heropen de scheepvaart en gebruik de onderhandelingsperiode om de resterende geschillen op te lossen. Iran zag dezelfde periode als een gewapende pauze waarin het zijn commandocapaciteit kon herstellen, escalatiemogelijkheden kon behouden en kon onderhandelen zonder zijn sterkste regionale hefboom — de controle over Hormuz — op te geven.

Het resultaat was een beleid langs twee sporen, geen conventioneel vredesproces. Iran reorganiseerde zijn militaire en veiligheidsinstellingen terwijl het diplomatieke contacten voortzette. De onderliggende conflicten over Hormuz, sancties, regionale oorlogen en het nucleaire programma bleven echter onopgelost.

De meest verdedigbare conclusie is daarom niet dat Teheran in het geheim elke ontwikkeling centraal aanstuurde. Wel wijzen de feiten erop dat Iran diplomatie en militaire druk gelijktijdig inzette en zich voorbereidde op een confrontatie die veel langer kon duren dan Washington aanvankelijk verwachtte.