Diesel wordt duurder dan kerosine: waarom Europa en Zuid-Afrika richting een brandstofcrisis gaan

Europese diesel is gestegen naar €2,185 per liter en is daarmee voor het eerst in meer dan een jaar duurder geworden dan kerosine. De directe oorzaak is een steeds krapper wordende markt voor geraffineerde brandstoffen: aanvoer uit het Midden-Oosten is verstoord en risicovoller geworden, Rusland heeft de dieseluitvoer beperkt en schade aan raffinaderijen heeft extra productiecapaciteit weggenomen.

De gevolgen reiken verder dan de brandstofmarkt. Diesel is de motor achter een groot deel van het wegtransport, de landbouw, mijnbouw, bouw en industrie. Een tekort aan bruikbare diesel kan daardoor sneller doorwerken in transport- en productiekosten dan een stijging van de prijs van ruwe olie alleen.

Het kernprobleem: te weinig geraffineerde diesel

De verstoring rond de Straat van Hormuz raakt niet alleen de aanvoer van ruwe olie, maar ook de logistiek van geraffineerde producten. Europa kan een deel van de verminderde aanvoer van vliegtuigbrandstof uit het Midden-Oosten vervangen door import uit andere regio’s. Voor extra diesel blijkt dat echter veel moeilijker. Die ongelijkheid heeft de prijs van Europese dieselladingen boven die van kerosine geduwd.

Ook de Russische exportbeperkingen en aanvallen die raffinaderijen in Rusland en Saudi-Arabië hebben getroffen, drukken op het aanbod. Vooral de beschikbaarheid van middeldistillaten — de brandstofgroep waartoe diesel en kerosine behoren — neemt af, juist nu seizoensgebonden vraag vanuit de landbouw extra druk veroorzaakt.

Europa had nauwelijks voorraad als buffer

Lage voorraden maken een onderbreking in de aanvoer veel ingrijpender. De Europese dieselvoorraden zouden zich rond het laagste niveau sinds 2022 bevinden, terwijl de raffinagemarges voor diesel recordhoogtes hebben bereikt. Omdat er minder brandstof in opslag beschikbaar is, moeten kopers rechtstreeks concurreren om ladingen voor snelle levering in plaats van een schok tijdelijk uit voorraden op te vangen.

Daarom verklaren de olieprijzen alleen niet hoe groot de stijging is. Zelfs als de prijs van ruwe olie stabiliseert, kan diesel duur blijven zolang raffinaderijen, scheepvaartroutes en productvoorraden onder druk staan. Het prijssignaal komt nu minstens zo sterk uit de markt voor afgewerkte brandstoffen als uit de markt voor de grondstof.

Waarom Zuid-Afrikaanse diesel richting R30 kan gaan

Zuid-Afrika is kwetsbaar omdat de brandstofprijzen er worden beïnvloed door internationale productprijzen, vracht- en andere importpariteitskosten én wisselkoersbewegingen. Als de wereldwijde dieselnoteringen stijgen, kunnen die hogere kosten worden verwerkt in de maandelijkse brandstofprijsberekening. Zuid-Afrikaanse berichtgeving wijst op een mogelijke stijging van de groothandelsprijs met ongeveer R2,73 tot R2,89 per liter. Als de huidige onderdekking aanhoudt, zou de prijs daarmee kunnen uitkomen rond R29,79.

Het bedrag van R30 moet daarom worden gezien als een prognose, niet als een bevestigde landelijke pompprijs. Het uiteindelijke bedrag kan verschillen per dieselkwaliteit, locatie en officiële prijsaanpassing. De sterke afhankelijkheid van geïmporteerde brandstof maakt Zuid-Afrika bovendien extra gevoelig voor internationale verstoringen in de productaanvoer.

Waarom diesel sneller inflatie kan aanjagen dan ruwe olie

Diesel is een directe bedrijfskostenpost voor vrachtwagens, landbouwmachines, mijnbouw, bouwplaatsen en industriële apparatuur. Een langdurige prijsstijging kan daardoor relatief snel de kosten van goederenvervoer en voedselproductie verhogen. Raffinaderijstoringen en verstoorde productlogistiek versterken dat effect: gebruikers betalen niet alleen meer voor de brandstof, maar moeten ook concurreren om een beperkt aanbod.

Een schok in de prijs van ruwe olie heeft niet automatisch in elke brandstofmarkt hetzelfde effect. Ruwe olie moet eerst worden geraffineerd, waarna de uiteindelijke prijs mede afhangt van raffinagecapaciteit, voorraden, scheepvaart en regionale vraag. De huidige situatie laat zien hoe een tekort aan geraffineerde producten kan uitgroeien tot een economische schok, zelfs wanneer de headlineprijs van ruwe olie niet het volledige verhaal vertelt.

Wat kan de druk verlichten?

Dieselprijzen zullen waarschijnlijk pas normaliseren als meerdere knelpunten tegelijk verbeteren. Daarvoor zijn veiligere en betrouwbaardere scheepvaartroutes in de regio nodig, herstel van raffinagecapaciteit, het beëindigen van belangrijke exportbeperkingen of voldoende alternatieve aanvoer om de voorraden opnieuw op te bouwen. Het aanspreken van bestaande reserves kan tijdelijk verlichting bieden, maar lage voorraden houden de markt kwetsbaar voor een nieuwe verstoring.

De bredere les is helder: de economie draait op beschikbare eindproducten, niet op ruwe olie als geïsoleerde grondstof. De Europese dieselprijs boven die van kerosine en de verwachte beweging richting R30 in Zuid-Afrika laten zien hoe snel problemen met scheepvaart, raffinage en voorraden bedrijven en consumenten kunnen bereiken.