VS voert actie op na Chinese claims: 'Natuurreservaat' bij Scarborough-rif is eenzijdige machtsgreep

2. Senaatsresolutie en herbevestiging defensieverdrag (oktober 2025)

De Amerikaanse Senaat diende resolutie S.Res.409 in, ter gelegenheid van de 74e verjaardag van het Amerikaans-Filipijnse defensieverdrag, en waarschuwde voor 'escalerende agressie en juridische oorlogvoering door de Chinese Volksrepubliek in de Zuid-Chinese Zee' . Op 13 oktober 2025 veroordeelde het ministerie van Buitenlandse Zaken een aanval van de Chinese kustwacht – waarbij een Filipijns vaartuig werd geramd en met waterkanonnen werd bestookt – en bevestigde uitdrukkelijk dat Artikel IV van het verdrag ook geldt voor gewapende aanvallen op Filipijnse overheidsvaartuigen en vliegtuigen in de Zuid-Chinese Zee .

3. Gezamenlijke militaire patrouilles en oefeningen (januari–juni 2026)

• Eind januari 2026 voerden de Amerikaanse en Filipijnse strijdkrachten een gezamenlijke marinepatrouille uit in de betwiste wateren bij het Scarborough-rif, om 'de samenwerking en operationele compatibiliteit te versterken' .
• Eind juni 2026 volgden gezamenlijke oefeningen in de buurt van het rif. Washington stelde dat deze 'een gedeelde toewijding aan regionale en internationale samenwerking voor een vrije en open Indo-Pacific' benadrukten . China reageerde de dag erna met eigen patrouilles .

4. Herbevestiging strategische dialoog (februari 2026)

In een gezamenlijke verklaring van de Filipijnen en de VS werd opnieuw bevestigd dat het defensieverdrag geldt voor gewapende aanvallen op elkaars strijdkrachten, vliegtuigen en overheidsvaartuigen overal in de Stille Oceaan, inclusief de Zuid-Chinese Zee .

5. Verscherpte veroordeling: 'Dubieuze voorwendselen' (8 augustus 2026)

Nadat berichten naar buiten kwamen dat China actief een visverbod handhaafde onder de vlag van het reservaat en dat er gewelddadige confrontaties hadden plaatsgevonden tussen de Chinese kustwacht en Filipijnse vissersschepen, vaardigde het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken een nog fellere verklaring uit. China werd ervan beschuldigd 'dubieuze' milieuargumenten te gebruiken om territoriale claims door te drukken en Filipijnse vissers de toegang tot traditionele visgronden te ontzeggen . Ook het Amerikaanse Indo-Pacifisch Commando (INDOPACOM) publiceerde een document waarin het de Amerikaanse afwijzing van China's 'destabiliserende' reservaat herhaalde .

Specifieke incidenten en aanleidingen voor de Amerikaanse reactie

• China's reservaatverklaring (september 2025): China bestempelde het rif en de omringende wateren tot 'nationaal natuurreservaat' onder eigen milieuwetgeving, waarmee het juridische gronden kreeg om alle visserij, scheepvaart en andere activiteiten in het gebied te beperken .
• Feitelijke controle sinds 2012: China heeft het Scarborough-rif sinds een patstelling in 2012 fysiek onder controle, patrouilleert er met schepen en ontzegt Filipijnse vissers de toegang . Het reservaat formaliseert deze controle in feite onder het mom van milieubescherming.
• Gewelddadige confrontaties met kustwacht (oktober 2025 tot medio 2026): Chinese kustwachtschepen ramden Filipijnse marine- en vissersvaartuigen, enterden ze met kapmessen en bijlen en gebruikten waterkanonnen. Daarbij raakten Filipijnse militairen gewond .
• Handhaving van visverboden (medio 2026): China begon Filipijnse vissers actief de toegang tot de wateren rond het rif te ontzeggen op basis van het reservaat, wat leidde tot verdere confrontaties .

Juridische, strategische en commerciële context

Het VN-zeerechtarrest van 2016

Het arrest van het Permanent Hof van Arbitrage uit 2016 is de juridische basis. Het hof oordeelde:

• Het Scarborough-rif is een 'rots' in de zin van artikel 121(3) van het VN-zeerechtverdrag en genereert geen eigen exclusieve economische zone of continentaal plat .
• China's aanspraken op historische rechten binnen de 'negenstippellijn' hadden geen rechtskracht .
• China's operaties met officiële vaartuigen bij het rif vanaf mei 2012 verhinderden Filipijnse vissers onrechtmatig de toegang tot hun traditionele visgronden .
• Het rif is een traditioneel visgebied voor vissers uit de Filipijnen, China en Vietnam; die visrechten moeten worden gerespecteerd .

China verwerpt de bevoegdheid van het hof en heeft zich niet aan het arrest gehouden. De VS beschouwt het arrest als juridisch bindend . De reservaatverklaring is in directe strijd met het arrest, omdat het eenzijdig de Chinese soevereiniteit claimt en de toegang beperkt die het hof juist-open hield.

Het defensieverdrag van 1951 en Amerikaanse bondgenootschapsverplichtingen

Het Amerikaans-Filipijnse defensieverdrag verplicht beide partijen om te reageren op gewapende aanvallen in het Stille Oceaan-gebied . De VS heeft de interpretatie van dit verdrag in de loop der jaren verruimd, zodat het ook geldt voor aanvallen op Filipijnse strijdkrachten, overheidsvaartuigen en vliegtuigen in de Zuid-Chinese Zee . De Filipijnen hebben het verdrag echter niet ingeroepen na specifieke confrontaties, zoals een enteringsincident in november 2025 . Dit weerspiegelt de voorzichtige koers van Manilla tussen bondgenootschap en directe escalatie.

De Amerikaanse acties passen ook in de bredere Indo-Pacifische strategie: het afschrikken van eenzijdige maritieme dwang, het waarborgen van de vrijheid van scheepvaart en het handhaven van de op regels gebaseerde orde, samen met bondgenoten als Japan en Australië .

Commerciële en geopolitieke belangen

Het Scarborough-rif ligt ongeveer 120 zeemijl ten westen van het Filipijnse hoofdeiland Luzon en zo'n 200 zeemijl van het Chinese vasteland. Door de Zuid-Chinese Zee gaat jaarlijks 3,4 biljoen dollar aan scheepvaart, waaronder ruwweg een derde van de wereldwijde ruwe-olietransporten en meer dan de helft van het vloeibaar aardgas (lng). De vrijheid van scheepvaart door deze wateren is een kernbelang van de VS. Als China het reservaat succesvol handhaaft, schept dat een precedent om milieuargumenten te gebruiken voor territoriale consolidatie bij andere omstreden eilanden in de Spratly- en Paracel-archipels. Het zou de maritieme orde kunnen herschrijven via bestuurlijke besluiten in plaats van internationale rechtspraak.