DNA uit 500 jaar oude mummies onthult hoe pokken Amerika bereikten

Het zijn de eerste oude pokkengenomen die ooit in Amerika zijn teruggevonden en tegelijk het eerste directe moleculaire bewijs dat Europese kolonisatie de ziekte naar het continent bracht .

Radiokoolstofdatering plaatst hun overlijden tussen 1492 en 1631 . De extreme droogte van de Atacama-woestijn zorgde ervoor dat de lichamen op natuurlijke wijze bewaard bleven. Opvallend is dat de botmonsters oorspronkelijk waren verzameld voor onderzoek naar menselijk DNA. Pas bij een bredere analyse van ziekteverwekkers bleek dat ze ook sporen van het pokkenvirus bevatten .

De virale genomen uit beide lichamen lijken vrijwel identiek. Dat wijst erop dat de twee personen mogelijk tijdens dezelfde uitbraak besmet raakten, of met dezelfde virusvariant in aanraking kwamen . De onderzoekers gaven deze nog onbekende variant de naam CAM9, naar de vindplaats Camarones 9 .

Wat CAM9 vertelt over de evolutie van pokken

Een verdwenen tak van de virusfamilie

CAM9 behoort tot een inmiddels uitgestorven lijn van het variolavirus. Deze lijn verschilt van de pokkenstammen die in de twintigste eeuw circuleerden . In de evolutionaire stamboom staat CAM9 aan de basis van de tak waaruit later de zogenoemde alastrim-clade ontstond. Alastrim was een mildere vorm van pokken die in de twintigste eeuw bekend was .

De Chileense variant deelt een gemeenschappelijke oorsprong met variolavirussen uit de Oude Wereld. Dat past bij het beeld dat de ziekte vanuit Europa naar Amerika werd gebracht . Evolutionair gezien bevindt CAM9 zich tussen virusstammen uit middeleeuws Europa en varianten die in latere eeuwen bekend werden. Daarmee vult de vondst een belangrijke leemte in de familiegeschiedenis van pokken .

Aankomst kort na 1492

Door de oude genomen te vergelijken met bekende virusstammen schatten de onderzoekers dat deze lijn zich in de 15e of 16e eeuw van haar Europese voorouder afsplitste. Dat is in overeenstemming met de eerste fase van de Spaanse kolonisatie . De datering van de lichamen — mogelijk al vanaf ongeveer 1492 — plaatst pokken in Zuid-Amerika binnen één generatie na de komst van Columbus .

Historische bronnen beschrijven in de jaren 1520 en 1530 een verwoestende pokkenepidemie in de Andes, die vaak in verband wordt gebracht met de Spaanse verovering van het Incarijk. De CAM9-genomen leveren nu voor het eerst tastbaar biologisch bewijs dat bij deze historische tijdlijn past .

Niet één enkele introductie

CAM9 verdween uiteindelijk voordat pokken in 1980 wereldwijd werd uitgeroeid. De moderne stammen behoren tot een andere, later geëvolueerde tak van het virus. Dat suggereert dat waarschijnlijk meerdere pokkenlijnen vanuit Europa in Amerika terechtkwamen, maar dat slechts enkele daarvan zich in de daaropvolgende eeuwen blijvend verspreidden .

De onderzoekers zagen bovendien aanwijzingen dat de CAM9-lijn al niet langer genen verloor. Hoewel het variolavirus oorspronkelijk een dierlijke oorsprong heeft, was het volgens de analyse tegen die tijd sterk aangepast aan de mens als gastheer .

Waarom deze vondst belangrijk is

• Een historische aanname krijgt genetische onderbouwing. Historici brachten de enorme bevolkingsafname onder inheemse volken in Amerika al langer gedeeltelijk in verband met pokken. Deze studie levert daarvoor het eerste directe moleculaire bewijs . Pathogeengeneticus en mede-auteur Shigeki Nakagome noemde de ontdekking de eerste moleculaire bevestiging dat pokken tijdens de koloniale periode naar Amerika werd gebracht .

• De virusgeschiedenis blijkt complexer dan gedacht. De verdwijning van CAM9 laat zien dat de evolutie van pokken in Amerika geen eenvoudig, lineair verhaal was. Meerdere varianten kunnen tegelijk zijn aangekomen en met elkaar hebben geconcurreerd, waarbij slechts sommige lijnen bleven bestaan .

• Nieuwe mogelijkheden voor oud-DNA-onderzoek. Dat viraal DNA kon worden teruggevonden in mummies uit een extreem droog klimaat, kan onderzoekers helpen om ook andere ziekteverwekkers uit de koloniale periode te traceren, zoals mazelen of tuberculose .

• De menselijke tol blijft centraal staan. De twee lichamen zijn directe getuigen van een ziekte waartegen de getroffen inheemse bevolkingen geen eerdere immuniteit hadden. Pokken kostte in Meso- en Zuid-Amerika naar schatting miljoenen mensen het leven .

Een ontbrekende schakel in het bewijs

De CAM9-genomen zijn geen bewijs van één specifieke besmettingsroute of van de identiteit van de eerste besmette persoon. Ze leveren wel iets wat tot nu toe ontbrak: een directe genetische verbinding tussen pokken uit de vroege koloniale periode in Amerika en viruslijnen uit de Oude Wereld.

Daarmee ondersteunen de mummies van Camarones 9 de historische conclusie dat pokken na 1492 in Amerika arriveerde — als gevolg van het contact en de kolonisatie door Europeanen — en vervolgens bijdroeg aan een van de grootste demografische rampen uit de geschiedenis.